Menu

None

William Blake: Huwelijk tussen hemel en hel

Extra bij Deel 2, hoofdstuk 6, nieuwe paragraaf, vóór paragraaf over C.S. Lewis.

Wat er na dit leven komt

William Blake (1757-1827) was zowel dichter als graficus, en het unieke aan zijn publicaties was dat woord en beeld in elkaar vervlochten waren. Zoals de grens tussen tekening en schrift geslecht werd, wilde hij ook de grens tussen droom en gedachte slopen. Zijn tekeningen waren afdrukken van in koper gegraveerde etsen, die daarna met inkt werden ingekleurd en nog eens met waterverf werden beschilderd.

Huwelijk tussen hemel en hel

Blake’s bekendste werk, The Marriage of Heaven and Hell (‘Huwelijk tussen hemel en hel’), creëerde hij tussen 1790 en 1793. Het is een prozatekst met een gedicht als inleiding en een lied als uitleiding, ingekapseld in kleurrijke etsen. Op de frontpagina tekende Blake twee figuren, een die uit de vlammen komt, een die uit de wolken komt, als beeld van een reeks tegenstellingen: man en vrouw, rede en passie, liefde en haat, hemel en hel. Maar die man en vrouw komen naar elkaar toe en omhelzen elkaar. De genoemde tegenstellingen waren noodzakelijk om vooruitgang in het leven te bewerken. De titel is een verwijzing naar een werk van de Zweedse mysticus Swedenborg ‘Hemel en hel’ dat drieëndertig jaar eerder was verschenen. Aanvankelijk was Blake gecharmeerd door de ideeën van Swedenborg. Hij had een aantal lezingen van de beroemde Zweed bijgewoond en ook enkele van zijn boeken gelezen. Maar hij nam daarna afstand van deze ziener, naar wie hij in zijn werk op verschillende plaatsen verwijst. Terwijl Swedenborg een scheiding maakte tussen ‘goed’ en ‘kwaad’, zocht Blake ernaar die met elkaar te verbinden; vandaar het ‘huwelijk’. Blake’s boek is ook een afrekening met Swedenborg.

Het boek ‘Het huwelijk tussen hemel en hel’ gaat niet over wat ons na dit leven te wachten staat in het hiernamaals. Het gaat over de tegenstellingen die we in deze wereld zien: de hemel als beeld van passiviteit, de hel als beeld van energie.
Blake’s vroege werk ontstond tegen het einde van de periode van de Verlichting, waarin de rede het hoogste woord voerde. Maar Blake betoogde dat rationalisme, samen met de geïnstitutionaliseerde godsdienst, de menselijke geest beknelden. Men moest erkennen dat er zowel rede als passie huisde in de mens en het ging erom die twee met elkaar te verzoenen. Dat zou de mens op een hoger spiritueel niveau brengen.1

In dit boek wordt het bezoek van Blake aan de hel beschreven, zoals ooit ook Dante en vele anderen dat voordien hadden gedaan. Hij geloofde dat de officiële kerk – verdord als ze was – zeker niet het monopolie had op goddelijke openbaringen, elk individu kon er zich voor openstellen. Zo ook Blake. Maar de beschrijvingen van zijn visioenen zijn raadselachtig en moeilijk te volgen. We proberen zijn bizarre schrijfsels te begrijpen door enkele gedeelten te bespreken.

In het boek luidt de tekst bij ‘Plaat III’ als volgt. Blake hanteert daarbij een eigen interpunctie, en zijn taal is vreemd poëtisch:

Daar een nieuwe hemel is begonnen, en het nu drie-en-dertig jaar geleden is sinds zijn komst: de Eeuwige Hel herleeft. En zie! Swedenborg is de Engel die aan het graf zit; zijn geschriften zijn de opgevouwen linnen klederen. Nu heerst het rijk van Edom, & de terugkeer van Adam in het Paradijs; zie Jesaja Hfdstk XXXIV & XXXV:
Zonder Tegenstellingen is er geen vooruitgang. Aantrekking en Afstoting, Rede en Energie, Liefde en Haat, zijn nodig voor het Menselijk bestaan.
Vanuit deze tegenstellingen ontspringen wat de religieuzen Goed & Kwaad noemen. Goed is het passieve dat Rede gehoorzaamt Kwaad is het actieve uit Energie ontspringend.
Goed is de Hemel. Kwaad is de Hel.2

Blake schreef en tekende dit werk in 1790. Hij was toen drieëndertig, maar het was ook drieëndertig jaar geleden sinds Swedenborg uit zijn visioenen had afgeleid dat dan de dag des oordeels zou aanbreken en hij zelf uit de dood zou opstaan (zo beweerden toch zijn aanhangers). Jammer genoeg vonden zijn volgelingen, toen ze Swedenborgs graf openden, slechts een lijk in ontbinding. De profetie was niet uitgekomen, zoals wel vaker het geval is bij zulke voorspellingen. Anders dan Jezus, die op drieëndertigjarige leeftijd opstond uit het graf, bleef Swedenborg dood. Niet het koninkrijk brak aan, maar wel de ‘Eeuwige Hel’. Swedenborgs geschriften worden door Blake vergeleken met de linnen doeken die Jezus terzijde had geworpen, wat ook Swedenborgs geschriften verdienden. Wie nieuwsgierig opzoekt wat de teksten uit Jesaja wel te zeggen hebben, vindt daar profetieën over oordeel “Want de HEER houdt een dag van wraak, een jaar van vergelding,” en verlossing: “De woestijn zal zich verheugen, de dorre vlakte vrolijk zijn, de wildernis zal jubelen en bloeien.”3 Tenslotte, de tegenstelling tussen goed en kwaad is een dwaling, een uitvinding van de ‘religieuzen’; die tegenstellingen zijn juist nodig, zonder hen geen vooruitgang.

Op ‘Plaat IV’ horen we “De stem van de duivel.” De duivel is hier eerder een genie die de dingen anders en nieuw ziet. Hij is een vertegenwoordiger van de hel, die de oorsprong is van de levensenergie. De duivel zegt dat alle Bijbelse of gewijde voorschriften de oorzaak zijn van dwalingen, te weten: dat er twee onderscheiden beginselen zijn in de mens, lichaam en ziel. Dat Energie – die Kwaad genoemd wordt – bij het lichaam hoort, terwijl de Rede – die Goed genoemd wordt – van de Ziel zou zijn. Nog een dwaling: “Dat God de Mens in Eeuwigheid zal folteren voor het volgen van zijn Energieën.” Tegenover die dwalingen wordt dan de waarheid gesteld: de Mens heeft geen Lichaam dat los van de Ziel staat. Energie is het enige leven, het hoort bij het Lichaam en is “eeuwig genoegen.”4 De hel is een geestestoestand die energie-opwekkend is. Het is geen verblijfplaats voor verdoemden, zoals de Kerk leert. Blake ziet in de instinctieve krachten van de mens de bron van het leven.

Dan volgen een reeks platen met ‘Spreuken uit de hel’. Die vormen een tegenhanger voor de Bijbelse ‘Spreuken’ en laten zien waar het Blake om te doen is: zaken als begeerte, verbeelding, eigenzinnigheid zijn onontbeerlijk voor de gezonde mens. Enkele voorbeelden uit Blake’s ‘Spreuken uit de hel’:

Leer in de zaai tijd, onderricht tijdens de oogst, geniet in de winter.
Rijd je kar en je ploeg over de botten van de doden.
De weg van exces leidt naar het paleis der wijsheid.
Prudentie is een rijke lelijke oude meid verleid door Onbekwaamheid.
Hij die begeert maar niet handelt, verwekt de pest.
De doorkliefde worm vergeeft de ploeg.5

Onderricht is een zaak van alle tijden, “Rijd je kar” betekent het verleden achter je laten, het “exces”, de overdaad van leven, is wijsheid – tegenover de voorzichtigheid en ingehouden begeerte, die ziekelijk is. De “doorkliefde worm” staat voor de natuur die zich niet wreekt.

Meer wordt verder uitgelegd door de ontmoeting van Blake met de Engel (die voor Swedenborg staat of ook soms voor de kerk).

Een Engel kwam tot mij en zei. O deerniswekkende dwaze jonge man! O afschuwelijke! O angstaanjagende toestand! gedenk de hete brandende kerker die gij gereedmaakt voor uzelf in alle eeuwigheid, waarheen gij gaat in een dergelijke levensweg.
Ik zei. misschien bent u bereid mij te tonen mijn eeuwige lot & wij zullen ons er samen in verdiepen en zien of uw lot of het mijne het meest begeerlijk is.6

Zo vangt de tekst bij ‘Plaat XVII’ aan. De protagonist zal dus zijn hel zien, waar de Engel hem voor waarschuwt. Maar, zo zegt Blake, we zullen zien wat die hel eigenlijk is, en ook of de plaats waar de engel zal terechtkomen, wel zo begerenswaard is. In zijn beschrijving van de hel moet Blake niet onderdoen voor middeleeuwse fantasieën, het is bij hem zo mogelijk nog griezeliger. Hij beschrijft hoe hij en de engel naar omlaag gaan, vanuit het kerkgewelf; “omlaag in de slingerende spelonk vonden we tastend onze lang-dradige weg tot een grenzeloze leegte […].” Iets verder:

Allengs aanschouwden wij de oneindige Afgrond, vurig als de rook van een brandende stad; onder ons op een onmetelijke afstand was de zon, zwart maar stralend rondom haar waren vurige sporen waarop reusachtige spinnen wentelden, krioelend naar hun prooi; die vloog of eigenlijk zwom in de oneindige diepte, in de meest verschrikkelijke dier vormen ontsproten uit ontaarding. & de lucht was vol van hen & leek gevormd door hen; dit zijn Duivels. en ze worden Machten van de lucht genoemd, nu vroeg ik aan mij metgezel wat mijn eeuwige lot was, hij zei, tussen de zwarte & witte spinnen.7

Opmerkelijk is dat ze in de afgrond afdalen vanuit een kerk, de afgrond heeft nu dus te maken met de orthodoxie. De ‘grenzeloze leegte’ staat voor de inhoudsloosheid ervan. We herkennen hier enerzijds de typische taferelen van de hel: rook, brand, zwart stralend licht, maar dan zijn er ook reusachtige spinnen die klauwen naar hun prooi: zware en witte spinnen: het rigide denken in goed en kwaad. Beide personages zien nog meer op hun weg doorheen de afgrond: zij horen een vreselijk lawaai, zien een zwarte storm, een cataract van bloed vermengd met vuur, een monsterlijk serpent, de kop van Leviathan, gruwelijke beelden zijn het, een hel waardig. Dan gebeurt er iets opmerkelijks:

Mijn vriend de Engel klom omhoog van zijn standplaats de molen in; ik bleef alleen, & toen was deze verschijning niet meer, maar ik vond mijzelf zittend op een aangename bank naast een rivier bij maanlicht terwijl ik een harpist hoorde die zong op de harp. & zijn thema was, De mens die nooit zijn oordeel wijzigt is als stilstaand water, & kweekt reptielen van de geest.8

Wat de engel getoond heeft, was slechts een duistere bespiegeling, betovering wellicht, zonder werkelijke grond. We zien hier dus de kracht van verbeelding. De engel klimt de molen in, een mechanisch ding dat staat voor de rationaliteit. Blake zoekt de engel op in de molen, die verrast vraagt hoe Blake ontsnapt is. Die antwoordt: “Alles wat wij zagen kwam door uw metafysica: want toen u wegrende, vond ik mijzelf op een bank bij maanlicht en hoorde een harpist.”9 Maar dan stelt Blake voor om het lot van de engel eens te bekijken. Diens lot is de kerk. “Ik nam hem mee naar het altaar en opende de Bijbel, en zie! het was een diepe poel, waarin ik afdaalde de engel voor me uit duwend.” Dan zien zij een aantal apen, bavianen die om het middel geketend, grijnzend naar elkaar grijpen; zij grepen de zwakken, paarden ermee en verslonden ze daarna door hun leden een voor een uit te rukken tot slechts een romp overbleef, dat zij tenslotte ook verslonden. Blake en de engel vluchten de molen in om aan de stank te ontkomen.

& ik bracht in mijn hand het geraamte van een lichaam, dat in de molen de Analyse van Aristoteles was. Dus zei de Engel: uw fantasie heeft misbruik van mij gemaakt & gij zoudt beschaamd moeten zijn. Ik antwoordde: wij misbruiken elkaar. & het is slechts verloren tijd te spreken met u wiens werken niet meer zijn dan Analyses.10

Aristoteles, analyse, de molen, het is als een geraamte zonder vlees, een verstandelijke filosofie zonder echt leven, verloren tijd om je daarmee bezig te houden.

Op ‘Platen XXI en XXII’ wordt afgerekend met Swedenborg. Blake beschrijft hoe een man een aap meenam voor een show, en omdat hij iets wijzer was dan de aap werd hij ijdel en zag hij zichzelf als veel wijzer dan andere mensen. Swedenborg heeft wel de huichelarij van de kerk aangetoond, maar beeldde zich in dat hij zeer bijzonder was. De reden van zijn vergissing was: “Hij sprak met de Engelen die allen religieus zijn. & sprak niet met de Duivels die allen religie haten, want hij was daar niet toe in staat door zijn hoogmoedige ideeën.”11 Tot zover Blake’s ‘Huwelijk tussen hemel en hel’.

Blake had wat met verschijningen van geesten. Zijn vrouw merkte op: “Weet je, liefste, de eerste keer dat je God zag was toen je vier jaar oud was en hij zijn hoofd tegen het raam stak en je liet schreeuwen.” En over toen hij tien jaar was: “Al slenterend kijkt de jongen omhoog en ziet een boom vol engelen, met heldere engelenvleugels die als sterren over elke tak hangen. Thuisgekomen vertelt hij over het voorval en alleen door bemiddeling van zijn moeder ontsnapt hij aan een pak slaag van zijn eerlijke vader, omdat hij een leugen had verteld.” Eén keer heeft hij een geest gezien: “Toen hij op een avond bij zijn tuindeur in Lambeth stond en toevallig opkeek, zag hij een afschuwelijke, grimmige gedaante, “geschubd, gevlekt, vreselijk afschuwelijk” naar beneden naar hem toe sluipen.” Enorm geschrokken rende hij weg.12 Blake beweerde later dat hij boodschappen en visioenen kreeg van geesten van overledenen of van engelen. In een brief van de Engelse schrijver Crabb Robinson (bekend van zijn correspondentie met belangrijke Romantische auteurs) schrijft deze over Blake:

Hij is niet zozeer een leerling van Jacob Böhme & Swedenborg als wel een mede-Ziener. Hij leeft zoals zij in zijn eigen wereld. Hij geniet van een voortdurende omgang met de wereld van de geesten; hij ontvangt bezoek van Shakespeare, Milton, Dante, Voltaire enz. En hij heeft mij herhaaldelijk hun eigen woorden en hun gesprekken weergegeven. Zijn schilderijen zijn kopieën van wat hij ziet in zijn visioenen. Zijn boeken […] zijn gedicteerd door de geesten. Hij vertelde mij gisteren dat wanneer hij schrijft, het alleen voor de Geesten is; hij ziet de woorden door de kamer vliegen op het moment dat hij ze op papier heeft gezet.13

Blake geloofde dat hij door die geesten of engelen werd geïnspireerd, en ook door hen gelezen werden. Zo zou hij door zijn overleden broer Robert geadviseerd zijn hoe hij zijn gedichten op een speciale manier kon etsen. Toch blijkt er ook dwang mee gemoeid te zijn, of zo ervoer Blake dat toch. Blake schrijft daarover in een brief aan zijn vriend Thomas Butts:

Ik ben niet bang of afkerig om U te vertellen wat verteld moet worden. Dat ik dag en nacht onder leiding sta van boodschappers uit de hemel. Maar de aard van zulke dingen is niet zoals sommigen veronderstellen, zonder moeite of zorg. […] Want als we bang zijn om de bevelen van onze engelen uit te voeren en beven bij de taken die voor ons liggen, als we weigeren om Spirituele daden te verrichten vanwege natuurlijke angsten of natuurlijke verlangens! Wie kan de verschrikkelijke kwellingen van zo’n toestand beschrijven! Ik herinner me de bedreigingen die ik hoorde! ‘Jij bent door de voorzienigheid bestemd voor Spirituele gemeenschap. Weiger je, en begraaf je je talent in de aarde, zelfs al zou je natuurlijk brood willen: Verdriet en Wanhoop achtervolgen je in het leven! En na de dood schaamte en gezichtsverlies voor eeuwig.14

Beklemmend.

Daniël De Waele

Daniël De Waele was docent Protestantse Godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) te Brussel. Hij publiceerde meerdere boeken met een cultuurhistorische insteek waarin hij zijn brede kennis over religiegeschiedenis deelt. Zijn nieuwste boek Wat er na dit leven komt gaat over het hiernamaals door de eeuwen heen. Op danieldewaele.com schrijft hij regelmatig blogs.


  1. S. Koetsier, Het huwelijk van hemel en hel: William Blake, Utrecht 2001, 7-10. ↩︎
  2. Koetsier, Het huwelijk van hemel en hel, 75. Uitleg: 130-131. ↩︎
  3. Jes.34:8, 35:1. ↩︎
  4. Koetsier, Het huwelijk van hemel en hel, 77. Uitleg: 132. ↩︎
  5. Koetsier, Het huwelijk van hemel en hel, 83. Uitleg: 136. ↩︎
  6. Koetsier, Het huwelijk van hemel en hel, 103. Uitleg: 145. ↩︎
  7. Koetsier, Het huwelijk van hemel en hel, 105. Uitleg: 146. ↩︎
  8. Koetsier, Het huwelijk van hemel en hel, 107. Uitleg: 147. ↩︎
  9. Koetsier, Het huwelijk van hemel en hel, 107. ↩︎
  10. Koetsier, Het huwelijk van hemel en hel, 109. Uitleg: 148. ↩︎
  11. Koetsier, Het huwelijk van hemel en hel, 113. ↩︎
  12. In: G.E. Bentley Jr. William Blake: The Critical Heritage, London Boston 1975, 36-37. ↩︎
  13. In: Bentley Jr. William Blake, 29. ↩︎
  14. Blake, Brief aan Thomas Butts, Jan 10, 1803, (E 724). http://ramhornd.blogspot.com/2017/02/job-page-8_11.html ↩︎

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken