Zelfmoord in de Bijbel en bij vroege christenen
Extra bij Deel 1, hoofdstuk 4, paragraaf ‘nieuwe ontwikkelingen in Israël’: Joden over zelfmoord. Extra bij Deel 1, hoofdstuk 6, paragraaf ‘Dreigen met hellestraffen’: Martelaarschap of zelfmoord: nieuw.
Zelfmoord in de Bijbel en apocriefen
Zelfmoord komt in de Bijbel slechts enkele keren voor; zij wordt niet expliciet veroordeeld. Simson was iemand die zelfmoord pleegde. Deze onoverwinnelijke krachtpatser raakte door toedoen van een vrouw zijn kracht kwijt, hij stond er slecht voor. Hij was gevangen genomen en blind gemaakt door de Filistijnen, de vijanden van Israël. Dat was voor de Filistijnse stadsvorsten een aanleiding om te feesten en vrolijk te zijn. Iemand opperde: “Laten we Simson erbij halen, dan kunnen we lachen.” Maar toen Simson tussen twee zuilen van een tempel van de god Dagon stond, bad hij dat God hem nog eenmaal kracht zou geven. Hij had een plan om een laatste keer vernietigend uit te halen naar de Filistijnen, en daarbij zou hij zelf omkomen: “Mijn dood zal de dood zijn van de Filistijnen!” Hij duwde de zuilen omver zodat de tempel instortte waarbij hij en drieduizend Filistijnen gedood werden. God stond er blijkbaar achter, die had Simson op zijn gebed nog één keer zijn kracht teruggegeven.1
Een bijna-zelfmoord komen we tegen bij de Israëlitische vorst Abimelech; hij kwam om bij een poging de stad Tebes in te nemen. Die stad had een versterkte toren en Abimelech naderde de toren om hem in brand te steken. Toen “gooide een vrouw een maalsteen op zijn hoofd, waardoor zijn schedel werd verbrijzeld. Hij kon nog net zijn wapendrager roepen en vragen: ‘Trek je zwaard en dood mij, zodat er niet van mij gezegd zal worden: “Een vrouw heeft hem gedood.”’ Zijn wapendrager doorstak hem, en hij stierf.” Hier gaat het om het bewaren van de eer: liever sterven door je mannelijke knecht daartoe bevel te geven, dan omkomen door een vrouw – wat een grote schande was. Het heeft Abimelech niet gebaat: hij is in de herinnering blijven voortleven als degene die door een vrouw werd geveld. Dat blijkt uit de woorden van Joab, koning Davids legeraanvoerder: “Zijn jullie soms vergeten hoe Abimelech, de zoon van Jerubbeset, in Tebes aan zijn einde is gekomen? Een vrouw heeft toen vanaf de stadsmuur een maalsteen op zijn hoofd gegooid, zodat hij stierf.”2
Het was een tragische dood. Saul kwam eveneens op een tragische wijze om het leven. Toen Saul het leger van de Filistijnen zag, tegen wie hij moest oprukken, werd hij bevreesd en wilde God raadplegen. “Maar de HEER gaf geen antwoord: noch in dromen, noch door middel van orakelstenen, noch bij monde van profeten.” Toen besloot Saul te doen wat verboden was: de geest van een dode via necromantie op te roepen om van hem raad te verkrijgen. Hier werd de overleden profeet Samuël opgeroepen. Maar Samuëls woorden waren niet geruststellend. De Heer was Sauls vijand geworden, had het koningschap van hem ontnomen, en hij zou Saul en zijn zonen in de macht van de Filistijnen geven: “Morgen zijn jij en je zonen hier bij mij,” voegde Samuël er nog aan toe, in het dodenrijk dus. Inderdaad sneuvelden Sauls zonen, en Saul zag in de strijd tegen de Filistijnen geen uitweg meer. Hij beval zijn wapendrager hem te doden, maar die weigerde. “Toen nam Saul zelf zijn zwaard en stortte zich erin.” De wapendrager volgde zijn voorbeeld.3
De verhalen over de macht om de troon kennen vaak een pijnlijke afloop. Achitofel, een van de zonen van koning David, had zich aangesloten bij de samenzwering van zijn broer Absalom tegen hun beider vader. Achitofel vatte het plan op David te doden en werkte daartoe een plan uit. Maar, “toen Achitofel merkte dat zijn raad niet werd opgevolgd, zadelde hij zijn ezel en ging terug naar huis, naar Gilo. Thuis wikkelde hij zijn zaken af en daarna verhing hij zich. Hij werd begraven in het graf van zijn vader.”4 Toen koning Zimri zijn voorganger Ela had gedood, regeerde hij slechts zeven dagen, waarna de Israëlieten Omri tot hun koning uitriepen. Die belegerde de stad Tisra, waarin Zimri zich verschanst had. Toen Zimri zag dat hij het onderspit zou delven, “trok hij zich terug in het versterkte gedeelte van het paleis en stak hij het paleis in brand. Zo kwam hij om het leven.” Hier wordt bij verteld dat dit gebeurde omdat hij gezondigd had, hij had gedaan wat slecht is in de ogen van de Heer. Zijn dood wordt als een straf gezien.5
In de Joodse apocriefe boeken 1 en 2 Makkabeeën komen ook enkele zelfmoorden voor. Een verhaal dat doet denken aan dat van Simson treffen we aan in het relaas van de oorlog die de Joodse vrijheidsstrijders voeren tegen de Syriërs. Die laatsten hebben zowaar gepantserde olifanten in de strijd geworpen. Maar de Jood Eleazar laat zich daardoor niet afschrikken: “Moedig rende hij op de olifant af die zich midden in de slagorde bevond, links en rechts dodelijke slagen uitdelend, zodat de vijand aan beide zijden voor hem achteruit moest wijken. Hij dook onder de olifant, stak hem van onderaf en doodde het dier, dat boven op hem ter aarde stortte en hem vermorzelde.” Waarschijnlijk had Eleazar kunnen weten dat dit zou gebeuren; in ieder geval werd het wel zo begrepen; hij “offerde hij zijn leven om zijn volk te redden en voor zichzelf eeuwige roem te verwerven.”6
De Grieks-Syrische koning Antiochos Epiphanes (2e eeuw v.Chr.) werd opgevolgd door een andere vorst, ook Antiochos geheten. Het was onder zijn bewind dat een zekere Makron het nodig vond de Joden, na al het onrecht dat zij hadden geleden, enig recht te verschaffen (De verteller zegt niet hoe hij dat deed). Dat was nobel, maar werd hem door andere hovelingen niet in dank afgenomen. Hij werd belasterd, bij de koning aangeklaagd, en voor verrader uitgemaakt. Zijn verhaal eindigt met de woorden: “Omdat het hem onmogelijk werd gemaakt zijn ambt waardig te bekleden, maakte hij een einde aan zijn leven door gif in te nemen.”7
Een andere Jood die we in de boeken Makkabeeën tegenkomen is Razis, een van de oudsten van Jeruzalem. Hij was zeer vaderlandslievend en vanwege zijn toewijding had hij de bijnaam ‘Vader van de Joden’ gekregen. De Syrische koning had Nikanor aangesteld tot bevelhebber over Judea. Nikanor was degene die voorheen was belast met het bevel over het eskadron olifanten, waarbij Eleazar was zo heldhaftig was omgekomen. Deze Nikanor wilde duidelijk maken dat hij de Joden vijandig gezind was, en stuurde meer dan vijfhonderd soldaten eropuit om Razis gevangen te nemen; dat zou een zware slag betekenen voor de Joden. Razis had zich verschanst in een toren, maar soldaten beukten al op de poort. Razis begreep dat er geen uitweg was en wilde zich van het leven beroven. Dan volgt het verhaal van misschien wel de meest dramatische zelfmoord in de Joodse geschiedenis.
Razis, die begreep dat er voor hem geen uitweg meer was, doorstak zich met zijn eigen zwaard, want hij wilde liever een nobele dood sterven dan in handen vallen van die onverlaten en onteerd worden op een manier die niet zou stroken met zijn waardige karakter. Maar in zijn haast stak hij mis, en terwijl de meute door de poortdeuren binnendrong, klom hij onverschrokken en zo snel als hij kon boven op de muur en wierp zich manmoedig naar beneden, midden in de menigte. In allerijl weken de mensen uiteen om plaats te maken voor zijn neerstortende lichaam. Maar nog was hij niet dood. Woedend stond hij op en baande zich, gewond als hij was, zo snel hij kon een weg door de menigte, terwijl het bloed uit zijn lichaam stroomde. Hij ging boven op een steile rots staan en trok, helemaal leeggebloed, zijn ingewanden met beide handen naar buiten en slingerde ze de menigte in, terwijl hij de Heer die de levensadem schenkt smeekte ze hem weer terug te geven. Zo stierf hij dan eindelijk.8
Ook hier is de zelfmoord een uitweg uit oneer. Terwijl hij de laatste handelingen van zijn zelfmoord uitvoert, het uitrukken van de ingewanden, bidt hij God om zijn leven weer terug te geven, allicht doelende op de opstanding.
Over de moeder van de zeven martelaars, over wie het boek 2 Makkabeeën zo uitvoerig bericht, lezen wij slechts, nadat zij haar zonen een voor een heeft gedood zien worden: “Als laatste, na haar zonen, stierf de moeder.” In 4 Makkabeeën, van rond het begin van onze jaartelling, wordt de moed van deze moeder uitvoerig geloofd. Natuurlijk had zij meegeleden met de pijn van haar zeven zonen, toch was vroomheid haar dierbaarder dan de bevrijding van haar zonen. Ook al zag zij hoe haar zonen werden gemarteld, zij huilde niet. “Maar te midden van haar gepassioneerde gevoelens, sterkte vrome rede haar gehele zijn met een mannelijke moed en stelde haar in staat de onmiddellijke affecties van de liefde ener moeder te overstijgen.” Toen haar zonen gestorven waren, zou ook zij aan de beurt komen. “Enkele van de bewakers verklaarden toen dat ook zij nu gegrepen en ter dood gebracht zou worden, maar ze wierp zichzelf in het vuur zodat niemand haar lichaam zou aanraken.” Zij pleegde liever zelfmoord dan haar eer te verliezen.9
In het Nieuwe Testament krijgt Judas, die Jezus voor dertig zilverstukken verraden had, wroeging: “Toen smeet hij de zilverstukken de tempel in, vluchtte weg en verhing zich,” staat er kort. Er wordt over die zelfmoord verder niets gezegd. Alleen wordt gemeld dat de hogepriesters de zilverlingen ‘bloedgeld’ noemen en het bestemmen voor de aankoop van een stuk land dat als begraafplaats moet dienen. Dat land heet voortaan ‘Bloedakker’. Volgens Handelingen pleegde Judas geen zelfmoord maar viel hij; “maar bij een val werd zijn buik opengereten, zodat zijn ingewanden naar buiten kwamen.” Vandaar dat dat stuk grond nu ‘bloedgrond’ heet. Hier wordt een andere verklaring gegeven voor de benaming van een stuk grond.10
In geen enkele van deze verhalen wordt ingegaan op het thema ‘zelfmoord’. Er wordt niet uitgeweid over de legitimiteit of juist zondigheid van de daad. Opgemerkt dient nog te worden dat nergens in de Bijbel een verbod tot zelfdoding gevonden wordt.
Joden over zelfmoord
Zie Deel 1 p. 242. Hier enkel een aanvullen over Josephus
De Joodse historicus Flavius Josephus had als generaal van Joodse troepen de stad Jotapata verdedigd. De Romeinse overmacht was echter te groot; Josephus en veertig vooraanstaande burgers dienden zich te verstoppen om niet in de handen van de vijand te vallen. Maar hun schuilplaats werd verraden en Josephus zag geen uitweg meer, hij wilde zich overgeven. Anderen vonden dat maar een laffe houding en pleitten ervoor zichzelf om te brengen. Josephus reageerde: “Waarom, zo sprak hij, zijn wij erop uit onszelf het leven te benemen? Moeten we werkelijk dat wat onlosmakelijk met elkaar verbonden is, lichaam en geest, van elkaar scheiden?”
Zelfmoord bij christenen
“Doodt toch allen uzelf, gaat maar vast naar uw God en bezorgt ons geen problemen.” Een duidelijke bede van een heiden aan christenen om vooral zelfmoord te plegen, dan is de wereld van hen af. Maar zo eenvoudig gaat dat niet, meldt Justinus Martyr (2e eeuw n.Chr.), die deze wens van tegenstanders aanhaalt. Justinus legt uit dat God de wereld niet zonder reden heeft geschapen. Hij heeft het mensdom gewild: “Als wij dus ons allen zelf van het leven zullen beroven, dan zullen wij er, voor zover het aan ons ligt, de schuld van zijn dat er niemand meer geboren en in de goddelijke leer onderricht wordt of zelfs dat het mensdom uitsterft. […] Wij zouden ook zelf in strijd met Gods raadsbesluit handelen, als we dat zouden doen.”11 Door zelfmoord gaat men in tegen Gods wil met de mensheid. Over een straf spreekt Justinus echter niet. Anderen maken toch duidelijk dat zelfmoordenaars een bestraffing wachtte in het leven hierna, al wordt de ‘hel’ daarbij niet letterlijk genoemd.
Lactantius (240-320) schreef begin 4e eeuw zijn ‘Goddelijke onderwijzingen’. Ook zelfmoord kwam daarin aan bod; zelfmoord was niets minder dan moord, betoogde hij:
Want als een moordenaar schuldig is omdat hij een vernietiger van een mens is, maakt hij die zichzelf ter dood brengt zich aan hetzelfde schuldig, want hij brengt een mens ter dood. Die misdaad kan zelfs als erger worden gezien, waarvan de bestraffing alleen aan God toevalt. Want zoals we niet uit eigen beweging in dit leven kwamen, kunnen we ons anderzijds slechts terugtrekken uit de woning van het lichaam, dat ons is toegewezen om te betrekken, op bevel van Hem die ons plaatste in dit lichaam dat we mogen bewonen, totdat Hij ons beveelt het te verlaten.12
Dat komt overeen met wat Josephus en Plato erover zeiden. Josephus had de vergelijking gemaakt met een slaaf, die ook streng gestraft wordt als hij zomaar wegloopt van zijn meester. En Plato had het over mensen die als kudde de goden toebehoren. Stel je voor dat een dier van jouw kudde zelfmoord pleegde zonder jouw toestemming, dan zou je het ook willen straffen.13 Nieuw is dat Lactantius het 6e gebod: gij zult niet doden, uitbreidt tot de dader zelf: hij mag zichzelf ook niet doden.
Uit de 4e eeuw n.Chr. stamt de ‘Clemensroman’ (of: ‘Pseudo-Clementijnen’). Het is een nogal wijdlopige roman over de avonturen van Petrus, die werd toegeschreven aan Clemens van Rome uit de 1e eeuw. Het geschrift is overgeleverd in twee versies: de Recognitiones (‘Herinneringen’) en de hieronder gebruikte Homiliae, (‘Preken, Homilieën’). In die Homilieën lezen we dat Petrus op een reis een vrouw tegenkwam die voor de deur zat te bedelen. Op Petrus’ vraag waarom ze bedelde vertelde ze dat haar handen dood waren. Petrus vroeg dan naar de oorzaak van dit vreselijke lijden. Zij antwoordde: “Zwakte van ziel, niets anders. Had ik de geest van een man gehad, dan had ik me in een afgrond of een poel kunnen storten om te rusten van mijn folterende ongeluk.” Zij wilde dus zelfmoord plegen maar had er de moed niet voor. Maar daar had Petrus wel wat op aan te merken: “Wat nu? Denk je soms, vrouw, dat mensen die zichzelf vernietigen aan straf ontsnappen? Worden de zielen van mensen die zo sterven in Hades niet erger gestraft voor hun zelfmoord?’” De vrouw hoopte dat het waar was, dat er een Hades bestond. Al zou zij daar gestraft worden, zij zou tenminste haar zonen terugzien. Het verhaal gaat nog verder maar voor ons is slechts deze opmerking van Petrus van belang: zelfmoord leidt tot bestraffing in Hades.14
Ook Augustinus meldt ons een en ander over zelfmoord. Deze kerkvader had heel wat te stellen met de donatisten, zo genoemd naar hun bisschop Donatus, een stroming binnen het christendom die vooral in Noord-Afrika (waar ook Augustinus woonde) succes kende. Na de christenvervolging door keizer Diocletianus (284 – 305) vonden de donatisten dat wie gezwicht was en zijn geloof verloochend had, eenvoudigweg geëxcommuniceerd moesten worden. De kerk was tenslotte een gemeenschap van heiligen. Zij die hun geloof verloochend hadden, werden traditores genoemd, ‘uitleveraars’. Zij hadden namelijk christelijke heilige boeken uitgeleverd aan de Romeinse overheid, wat een zonde tegen de heilige Geest was. Augustinus wilde deze gelovigen echter weer opnemen in de kerk, volgens hem was de kerk er immers voor iedereen, ook voor de onvolmaakten.
Nu gingen in ieder geval sommige donatisten nogal ver in het omhelzen van het martelaarschap. Augustinus schrijft over de groep Circumcelliones (‘ronddolenden’), die tot de donatisten behoren:
Niet alleen begaan ze gruwelijke misdaden jegens anderen, nee, ze sparen ook zichzelf niet in diezelfde waanzinnige razernij. Ze kennen diverse vormen van zelfmoord: vooral in ravijnen springen, of in water of in vuur. Zoveel mogelijk anderen, mannen en vrouwen, proberen ze te verleiden tot dezelfde waanzin. Soms willen ze dat anderen hen doden, en ze dreigen met de dood als die weigeren. Wel is het zo dat de meeste donastisten een afkeer hebben van deze types, maar ze geloven niet dat ze door hun contact met hen besmet worden.15
Waarschijnlijk is deze beschrijving door Augustinus, een vijand van deze groepering, overdreven; Volgens theoloog en historicus Klaas van der Zwaag waren deze circumcelliones groepen verbitterde opstandelingen die als roversbenden rondtrokken. Zij werden terecht gevreesd, namen kerken in bezit, mishandelden met hun knuppels ook geestelijken en zaaiden terreur. In hun verering van het martelaarschap vierden zij de gedenkdagen van de martelaren door zelf de dood te zoeken: men wierp zich in diepe ravijnen of kwam anderszins om het leven.16
Dit was duidelijk zelfmoord. Augustinus verwees naar het gebod ‘gij zult niet doden’, en merkte op dat daar niet bijstond: ‘uw naaste’. Je mocht dus ook jezelf niet doden.17 Zelfmoord was zonde. “Want wanneer het volmaakt ongeoorloofd is eigenmachtig […] een mens te doden, ook al is hij schuldig, dan is ook degene die zichzelf doodt zeker een moordenaar.” Augustinus verwees naar Judas die zich verhangen had. Judas was niet alleen schuldig aan de dood van Christus, maar ook aan zijn eigen dood, hij pleegde aldus een dubbele misdaad. Voor Simson, die tenslotte een bijbelse held was, maakte Augustinus een uitzondering. Zijn daad was geïnspireerd door God: “Bij Simson, die zichzelf samen met zijn vijanden begroef door een gebouw te doen instorten, kan alleen maar als verontschuldiging worden aangevoerd dat de Geest hem dat heimelijk had bevolen, die Geest die door hem wonderen verrichtte.”18
Het idee dat jezelf om het leven brengen een zonde was, zou op een reeks synodes tot officiële kerkleer worden. De synode van Arles (452 n.Chr.) veroordeelde zelfmoord als een misdaad – zoals het 6e gebod al aangaf. Op de synode van het Spaanse Braga (561 n. Chr.) en het Franse Auxerre (578 n. Chr.) werden de eerste straffen opgelegd. In Braga vermeldde canon 16 van de besluiten: “Dat van hen die zichzelf of door een wapen of vergif of sprong of verhanging of welke gewelddadige manier ook de dood aandoen, geen melding bij het misoffer wordt gedaan en dat ook hun lijk niet onder psalmen naar de begrafenis worden gebracht.” Dat werd nog eens herhaald op de kerkvergadering van Auxerre. Wie zichzelf in het water gooit, of zich ophangt, uit een boom springt, met een wapen steekt, of wie bij welke gelegenheid dan ook zich uit vrije wil overgeeft aan de dood, zal geen misoffers ontvangen. We zien hier een overeenkomst met de rabbijnse weigering voor een zelfmoordenaar de gebruikelijke rouwrituelen te volvoeren.19
Een bijzonder probleem, waar Augustinus uitvoerig op ingaat, is of een meisje of vrouw zichzelf het leven mag benemen om haar seksuele eer te vrijwaren. Augustinus meent van niet. “Zeker, men is bang dat men zelfs door de wellust van een ander nog bevlekt zal worden. Als het echter de wellust van een ander is, bevlekt zij niet. Bevlekt zij wel, dan is het niet de wellust van een ander.”20 Dan heb je er zelf ook van genoten, begrijpen we. Wie in zijn geest rein blijft, legt Augustinus nog uit, blijft rein, wat er ook met het lichaam gebeurt.
Een bekend verhaal in de oudheid was dat van de kuise Lucretia. Augustinus vertelt hoe deze adellijke vrouw uit het oude Rome werd aangerand door de zoon van koning Tarquinius. Na dit vreselijke gebeuren maakte Lucretia deze misdaad bekend aan haar echtgenoot en aan een bloedverwant. Zij liet hen beloven wraak te nemen, en toen heeft zij “wanhopig verbitterd om de tegen haar gepleegde schanddaad, zichzelf om het leven gebracht. Wat moeten wij daarvan zeggen?” Vraagt Augustinus zich af. Hij had wel een vermoeden. Kon het niet zijn dat Lucretia toch stiekem had ingestemd met de verkrachting, en zich uit schuldgevoelens het leven had benomen? “Het zou toch kunnen zijn dat zij (alleen zij zelf kon dat weten), ook al overviel die jongeman haar met geweld, toch door haar eigen wellust verleid met hem instemde, en dat zij dit in zichzelf heeft willen straffen en het zo diep betreurd heeft dat zij de dood als de geëigende boete beschouwde.” Dat vrouwen heimelijk genieten van verkrachting schijnt bij heel wat mannen een diep geworteld vermoeden te zijn geweest.21
Tertullianus (ca. 160-230 n.Chr.) zag dat toch anders. In zijn geschrift ‘Aan de martelaren’ wil hij een reeks voorbeelden uit de geschiedenis geven “opdat ook gij, mijn gezegende zusters, de eer van uw sexe hooghoudt.” Als een van die voorbeelden noemde hij Lucretia. “Wat de vrouwen betreft, denk ik terstond aan Lucretia, die, toen zij gewelddadig onteerd was, zich voor de ogen van haar verwanten het mes in de borst stiet, opdat zij roem voor haar kuisheid zou verwerven.” Kuisheid ging boven alles, vond Tertullianus.22
Ambrosius (4e eeuw), bisschop van Milaan schreef een traktaat, gericht aan zijn zuster, over maagdelijkheid. Daarin noemt hij de geschiedenis van de heilige Pelagia. Zij was ongeveer vijftien jaar oud, en had zich als maagd opgesloten in haar huis. Bij een vervolging werd zij geconfronteerd met lieden die haar van haar reinheid wilden beroven. Zij overwoog haar dood te zoeken. “God is niet beledigd door een remedie tegen het kwaad, en geloof staat de daad toe. […] Ik ben niet bang dat mijn rechterhand zal falen om de slag uit te delen, of dat mijn borst zal krimpen van de pijn.” Zij zou de hand aan zichzelf slaan. Ambrosius vertelt dat zij als bruid gekleed naar haar bruidegom ging, en niet naar de dood; wat zijn positieve houding tegenover haar daad laat zien. Toen de vervolgers merkten dat Pelagia hun ontsnapt was, zochten zij haar moeder en zuster. Zij vluchtten en moesten daarbij een wild stromende rivier oversteken. Nog niet gedoopt zagen zij dit als een kans zichzelf te dopen: “Laat het water ons ontvangen, dat maagden maakt, dat de hemel opent, de zwakken beschermt, de dood verbergt, martelaren maakt.” De doop verschafte dus maagdelijkheid, bescherming, martelaarschap. En samen gingen zij het water in, één in de dood werden zij zo begraven.23 Ook Ambrosius vond kuisheid, de eer, belangrijker dan levensbehoud.

Daniël De Waele was docent Protestantse Godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) te Brussel. Hij publiceerde meerdere boeken met een cultuurhistorische insteek waarin hij zijn brede kennis over religiegeschiedenis deelt. Zijn nieuwste boek Wat er na dit leven komt gaat over het hiernamaals door de eeuwen heen. Op danieldewaele.com schrijft hij regelmatig blogs.
- Recht.16:30. ↩︎
- Recht.9:52-54. 2 Sam.21. ↩︎
- 1 Sam.28, 31. ↩︎
- 2 Sam.17. ↩︎
- 1 Kon.16. ↩︎
- 1 Makk.6:45-46, 44. ↩︎
- 2 Makk.10:12-13. ↩︎
- 2 Makk.14:41-46. ↩︎
- Makk.7:41. 4 Makk.15:23, 17:1. ↩︎
- Simson: Recht.16:25-30. Saul: 1 Sam.31:4-5. Achitofel: 2 Sam.17:23. Zimri: 1 Kon.16:18. Judas: Matt.27:5. Hand.1:18. ↩︎
- Justinus, Apol.2. 4:1-3. Vert. G.J.M. Bartelink, Twee apologeten uit het vroege christendom: Justinus en Athenagoras, Kampen 1986. De Waele, Heilige woorden, 275-281. ↩︎
- Lactantius, Div. Inst. 3:18. Vert. A. van Hooff, Sterven in stijl: Leven met de dood in de klassieke oudheid, Amsterdam Antwerpen 2015, 225. ↩︎
- Josephus, BJ. 3:362-378. Plato, Phd. 62 C. Ex.20:13. ↩︎
- Cl. Rom. 12:13-24. Vert. aanhaling: J. Slavenburg (red.), Het grote boek der apokriefen: Geheime vroegchristelijke teksten, Deventer 2009, 1053. ↩︎
- Augustinus, Haer. 69:4. Vert. J. Gehlen-Springorum en V. Hunink, Aurelius Augustinus: Ketters en scheurmakers, Budel 2009. ↩︎
- K. van der Zwaag, Augustinus, de kerkvader van het westen: Zijn leven, zijn werk, zijn invloed, Heerenveen 2008, 71. Zie ook de inleiding bij V. Hunink, Aurelius Augustinus: Psalm tegen de Donatisten, Budel 2005. ↩︎
- Augustinus, Civ. Dei 1:20. ↩︎
- ‘Dubbele misdaad’: Augustinus, Civ. Dei 1:17. ‘Wonderen verrichtte’: Augustinus, Civ. Dei 1:21. ↩︎
- ‘Naar de begrafenis worden gebracht’: Van Hooff, Sterven in stijl, 231. ↩︎
- Augustinus, Civ. Dei 1:18. ↩︎
- Augustinus, Civ. Dei 1:19. Vert. G. Wijdeveld, Aurelius Augustinus: De stad van God, Amsterdam 2001. Uitgebreider in D. De Waele, Betoverd door begeerte: Liefde en lust in de wereld van Bijbel en oudheid, Utrecht 2025, 77. ↩︎
- Tertullianus, Ad. Mar. 4. Ch. Mohrmann, Tertullianus Apologeticum en andere geschriften uit Tertullianus’ voor-montanische tijd, Utrecht Brussel 1951, 192. ↩︎
- Ambrosius, Virg. 3:33-34. Vert. uit: https://www.newadvent.org/fathers/3407.htm ↩︎