Net als de aanduiding ‘kerkelijke rechtspraak’ klinkt ‘bezwaren en geschillen’ nogal zakelijk. Dat geldt ook voor de bewoordingen in het grondleggende art. XIV-1 KO: ‘Bezwaren en geschillen voor de behandeling waarvan in de orde van de kerk niet een afzonderlijk orgaan of een bijzondere wijze van behandeling is aangegeven, worden voorgelegd aan de daartoe aangewezen colleges.’ Het riekt bovendien naar onenigheid en conflict. De meesten in de kerk blijven er daarom liever verre van. Hoe begrijpelijk een dergelijke houding ook mag zijn, soms lukt het gewoonweg niet om het met elkaar eens te worden.

Opzicht wordt ook wel getypeerd als tucht. Maar past dat wel in de kerk, tucht? Die vraag kan makkelijk opkomen. Tucht heeft iets pijnlijks. Het treft niet alleen degene op wie tucht wordt toegepast, maar ook degenen die het toepassen. Toch zal vrijwel iedereen die hoort van misbruik door een ambtsdrager van opvatting zijn dat de kerk dan krachtdadig zal moeten optreden. En ook dat is tucht.

De titel van dit hoofdstuk is afkomstig uit GR 11 die ‘kerkelijke rechtspraak’ als opschrift draagt, een term die niet in de Romeinse artikelen en ordinanties voorkomt. Wie even verder kijkt, ontdekt dat het in GR 11 meer specifiek om een drietal terreinen gaat. Het eerste is te vinden in ord. 10, met als titel ‘Het opzicht’, het tweede in ord. 12, met als opschrift ‘De behandeling van bezwaren en geschillen’, inclusief de eigen aanpak van enkele vermogensrechtelijke situaties in ord. 11.

Het meest fundamentele dat de kerkorde kan zeggen over de kerk is te vinden in artikel I KO. Wie die tekst zorgvuldig doorleest, kan het niet ontgaan dat daarin in alle toonaarden over de Protestantse Kerk in Nederland als een belijdende kerk gesproken wordt.

Elke ambtsdrager kan gevraagd worden lid te worden van de generale synode. Dan kom je in een vreemde maar boeiende wereld terecht. In dit hoofdstuk gaat het daarover, vooral vanuit het perspectief van de leden van de synode: waar krijg je dan mee te maken?

De classicale vergadering geeft leiding aan het leven en werken van de classis en geeft daarin gestalte aan de verantwoordelijkheid van de gemeenten voor elkaar en voor de gehele kerk, alsmede aan de verantwoordelijkheid van de kerk voor de gemeenten (art. VI-4). Met deze woorden uit de Romeinse artikelen wordt de betekenis van de classicale vergadering tot uitdrukking gebracht. Gemeenten in een bepaald gebied (de classis) hebben verantwoordelijkheid voor elkaar.

Net als voor ouderlingen en diakenen geldt dat iemand pas in het predikantsambt staat, wanneer hij of zij door een ambtelijke vergadering geroepen is en bevestigd is. Maar waar voor ouderlingen en diakenen alleen de eis geldt dat zij belijdend lid zijn van de kerk, gelden voor de toelating tot het ambt van predikant extra eisen.

Gemeente en/of kerkenraad enerzijds en de predikant anderzijds kunnen zozeer uiteengroeien dat hierdoor spanningen ontstaan waardoor vruchtbaar werken voor de predikant moeilijk of onmogelijk wordt. Spanningen kunnen ontstaan door machtsmisbruik of ander tuchtwaardig gedrag van de predikant of van (leden van) de kerkenraad. In dat geval is er sprake van schuld en zal het gedrag beoordeeld moeten worden door de colleges voor het opzicht.

Al van oudsher houdt de gemeente bij wie gedoopt zijn en wie door belijdenis ‘lidmaat’ (we zeggen nu: belijdend lid) van de gemeente is. Ook in dorpen waar iedereen elkaar kende en men het van elkaar wist, werd dit schriftelijk vastgelegd. Belijdende leden kregen bij verhuizing een attestatie mee om zich in de nieuwe gemeente als lid te laten inschrijven.