Biedt Inferno gespreksstof voor godsdienstles?

Nathan Troost probeert als Jonge Theoloog der Nederlanden de oude Bijbelverhalen actueel en inspirerend over te brengen op jongeren. Een van zijn missies is om Bijbel en theologie om te zetten naar lesmateriaal voor middelbare scholen. We vroegen hem Inferno van Arnold Huijgen te lezen met deze vraag in het achterhoofd: biedt Inferno handvatten voor een gesprek met jongeren over het kwaad en de hel in deze wereld?

Inferno is het nieuwste boek van Arnold Huijgen en het levert tot nu toe, naast een inhoudelijk sterk boek, in ieder geval ook veel gesprek op onder christenen. Dat je boek gesprek oplevert, is denk ik de hoop van iedere schrijver tijdens het schrijfproces, maar zou dit boek ook stof kunnen bieden voor een gesprek in de klas, als lesmateriaal op een middelbare school? Als Jonge Theoloog der Nederlanden probeer ik bijbelverhalen en theologie inspirerend en toegankelijk te maken voor jongeren, dus met die specifieke vraag in mijn achterhoofd ben ik Inferno gaan lezen.

Spreken over de hel

Het is een vraag die natuurlijk lastig te beantwoorden is. Ik vraag iets aan het boek waar Huijgen waarschijnlijk niet bewust mee bezig is geweest tijdens het schrijven. Maar de exegeet in mij werd wakker en ik ben toch op zoek gegaan naar bruikbare sporen in de tekst. Wat als eerste opvalt, is de urgentie die Huijgen weet te schetsen voor de thematiek. Zijn eigen eerder gepubliceerde essay Waarom de wereld een hel nodig heeft en het boek van Reinier Sonneveld Het einde van de hel deden al veel stof opwaaien. De hel is een gevoelig thema blijkbaar. Oudere generaties beginnen vaak te steigeren wanneer de hel verdedigd wordt, schrijft Huijgen, want ze hadden zich juist bevrijd van de aangeprate hel en verdoemenis, terwijl jongere generaties eerder geïnteresseerd zijn in iets wat overduidelijk christelijk is maar waar niemand meer uitspraken over durft te doen. Huijgen voelt daarmee goed aan dat er in christelijk Nederland behoefte is om weer over de hel te spreken.  

De hel van de piepjestest

Tegelijkertijd wordt de hel in geseculariseerde vorm gebruikt in alle lagen van de samenleving als typering van iets verschrikkelijks, dus ook op middelbare scholen. Huijgen wijst zelf onder andere op uitspraken van de secretaris-generaal van de VN en muziekteksten van Stromae, maar middelbare scholieren kunnen er zelf ook wat van. Wiskundelessen zijn bijvoorbeeld ‘hel,’ menig leerling kent wel een ‘helse docent’, om nog maar te zwijgen van ‘de hel van de piepjestest’ bij lichamelijke opvoeding. Ik bedoel niet te zeggen dat pubers hun eigen kleine lijden daarmee vergelijken met ellende in de wereld die je echt met de hel kunt vergelijken, het gaat mij erom dat het soms lijkt alsof door alle persoonlijke rampen die tot hel worden bestempeld, het algemene beeld van de hel aan zeggingskracht inlevert. Anders dan de serieuze voorbeelden die Huijgen noemt voor ‘de hel op aarde’; klimaat, depressies, Auschwitz, lijkt op middelbare scholen zichtbaar te worden dat een al te gemakkelijk gebruik van de hel in ons dagelijkse taalgebruik de ernst ervan ook ondergraaft. Dat maakt mijns inziens extra duidelijk dat het nodig is om het weer over de hel te hebben, juist ook op middelbare scholen. Het te pas en te onpas gebruiken van de hel kan daarom een mooie aanleiding zijn voor docenten om eens in de klas het gesprek over de hel aan te gaan. Wat heeft dit boek voor docenten dan te bieden om dat gesprek goed te voeren?

Eerlijk en evenwichtig

Allereerst de opzet van het boek, die is erg prettig. Huijgen werkt in twee delen: eerst een evaluatief deel waarin de verschillende tradities tegen het licht worden gehouden en in gesprek gebracht worden met hedendaagse stemmen en ervaringen en in deel twee volgt een eigen positionele bepaling. Huijgen geeft in de inleiding al aan dat de geïnteresseerden in zijn eigen positie het af kunnen doen met de conclusies na elk hoofdstuk in deel 1 om vervolgens deel 2 te lezen, maar ik zou het voor docenten misschien juist om willen draaien: lees deel 1 volledig. Dat deel lijkt me namelijk bij uitstek geschikt voor godsdienstdocenten. Allereerst als materiaal voor hen die meer willen weten over de hel. Huijgen bespreekt de verschillende stromingen namelijk eerlijk, evenwichtig en zet mooi uiteen hoe de argumenten voor en tegen dit standpunt uitpakken. Ten tweede levert het eerste deel al mooie aanzetten tot een eventuele lessenserie. Laat ik een paar voorbeelden geven die in abstractie bepaalde lessen kunnen worden, wat in de concrete uitwerking uiteraard afhankelijk is van het niveau en de voorkennis van de klas.

Huijgen bespreekt de verschillende stromingen eerlijk en evenwichtig

Les 1: straffen

In hoofdstuk 2 besteedt Huijgen een significant gedeelte van zijn bladzijden aan een uiteenzetting van wat ‘straffen’ nu inhoudt. Hoe komt het dat lijfstraffen vroeger niet alleen normaal gevonden werden, maar zelfs een publiek spektakel was voor het hele gezin? En waarom gruwelen wij alleen al bij het idee? Huijgen beargumenteert overtuigend dat deze ontwikkeling parallel loopt aan en te maken heeft met het denken over de hel. Verschillende moderne denkers als Michel Foucault en Hannah Arendt helpen hem om dit moderne verstaan van straffen te verbinden met de hel. Nu zou ik niet leerlingen stukjes van Arendt of Foucault laten lezen (ze zouden die lijdensweg ongetwijfeld bestempelen als een hels karwei), maar het zou wel vruchtbaar kunnen zijn om in de klas te spreken over straffen.

Les 2: hel op aarde

Of denk aan wat er in hoofdstuk 3 aan de orde komt: de vernietiging en als spiegel daarvan het nihilisme. Want als het leven hier al lijden is, hoe is vernietiging van de onrechtvaardigen dan een straf? Voor boeddhisten is dat juist het paradijs, Nirwana. Ook hier gaat het er denk ik niet om voor docenten om een inleiding in het nihilisme te geven, maar om tussen de regels van het boek door te zoeken naar hoe dat wat geschreven is relevant is voor onze leerlingen. Je hoeft niet heel creatief te zijn om de noties in dit hoofdstuk te verbinden aan gesprekken over de hel in dit leven, rondom klimaatverandering, (online) pestgedrag en onzekerheden.

Les 3: tijdsgebrek

Hoofdstuk 4 eindigt na een bespreking over het vagevuur bij de notie van tijdsgebrek: we komen altijd tijd te kort om tot ons doel te komen (in dit geval gereinigd te worden en voor God te mogen staan). Het vagevuur is een poging om dit gevoel van tijdsgebrek in te vullen: het stopt niet na dit leven en hierna hebben we eeuwig de tijd om gereinigd te worden. Dat gaf een bepaalde berusting voor dit leven. Met het wegvallen van het vagevuur is de rusteloosheid en het tijdsgebrek terug. Ik denk dat de meeste jongeren dit gevoel van tijdsgebrek ook wel ervaren. Wellicht niet met als doel om gereinigd te worden voor de eeuwigheid, maar wel breder geformuleerd om tot hun (zelfgestelde levens-) doel te komen. In het bespreken van een dergelijk thema kan dus omgedraaid het vagevuur weer worden ingebracht als poging om met dit besef om te gaan. Het kan aanleiding zijn om leerlingen te laten reflecteren op hoe zij al dan niet omgaan met hun tijdsgebrek en hoe zij hieraan lijden.

Roblox en TADC

Zo een greep van de aanknopingspunten die ik op het eerste gezicht zie. Deel 1 zit boordevol van dit soort aanknopingspunten, en dus doet een docent zich er haast tekort mee om enkel de conclusies steeds te lezen. Wat voor docenten de uitdaging is, is om de vertaalslag te maken naar de leefwereld van hun leerlingen. Hoewel Huijgen moderne getuigen aanvoert in het spreken over de hel, vrees ik dat de gemiddelde puber niet de romans van Tommy Wieringa heeft gelezen of Foucaults ‘geboorte van de gevangenis’. Wellicht dat Stromae nog vaag een ‘o ja’ oproept, maar de kloof tussen prominente culturele kunstzinnige uitingen en de geleefde werkelijkheid van een tiener is wel aanzienlijk. Ik kan het Huijgen vergeven dat hij niet thuis is in de culturele iconen van Gen Alpha (ik ben ook nog steeds aan het bijleren), maar wellicht zou het interessant zijn om als docent bijvoorbeeld een aantal populaire media te gebruiken als aanknopingspunt. Zo zijn er op het populaire online platform Roblox verschillende kleinschalige horror games die ook spelen met verschillende noties van de hel, maar ook gratis te bekijken animatieprojecten als The Amazing Digital Circus op YouTube kunnen aanknopingspunten zijn om het gesprek over de hel te voeren en tegelijkertijd dezelfde connectie te maken met onze rijke culturele traditie (zo put The Great Digital Circus zichtbaar en uitgebreid uit filosofische noties in Sartres toneelstuk ‘Huis clos’).

Voor docenten is het de uitdaging om de vertaalslag te maken naar de leefwereld van hun leerlingen

Evangelie verkondigen

Huijgens eigen positiebepaling in deel 2 is, in tegenstelling tot deel 1, wat ingewikkelder in te passen in een schoolsetting. Dat heeft in ieder geval twee redenen.

Als eerste is het zowel een kracht als een hermeneutische uitdaging dat Huijgen inzet bij en redeneert vanuit het licht van Christus. Het is inhoudelijk, als christelijk verhaal, krachtig. Het zal wellicht de gereformeerde theoloog in mij zijn, maar de waarde die Huijgen aan het bijbelse getuigenis geeft, waardeer ik enorm. Tegelijkertijd, als docent vind ik het ook ingewikkeld. Want bij Christus inzetten maakt het spreken over de hel in het publieke debat tot evangelie: Hij is het die de sleutel heeft omgedraaid en de deur van het dodenrijk heeft geopend. Maar in de godsdienstles is het niet altijd gepast om het evangelie te verkondigen. Hoewel er scholen zijn waar het evangelie rijkelijk verkondigd mag worden, is op de overgrote meerderheid van scholen waar godsdienst wordt gegeven het vak eerder een oefenplek om levensbeschouwelijke vragen, thema’s en tradities te verkennen. Het een hoeft het ander niet uit te sluiten uiteraard, maar het vertrekpunt verschilt. In veel godsdienstlessen is lang niet iedereen christelijk, welke waarde heeft het dan om Christus centraal te zetten? Ik zou kunnen inschatten dat een antwoord vanuit het boek zou zijn dat de hel niet los te verkrijgen is van het verlossende werk van Christus, wat maakt dat elk spreken over de hel los daarvan enkel menselijke speculatie en projectie is, maar als die notie volwassenen tot nu toe niet heeft gestopt om er toch over na te denken, vrees ik dat onze pubers dat ook niet zullen doen.

In de godsdienstles is het niet altijd gepast om het evangelie te verkondigen

Een tweede reden ligt in het verlengde van het bovenstaande. Huijgen is terecht voorzichtig om een al te uitgebreide topografie van de hel te schetsen. Dit was immers zijn grootste kritiek op de (uitwassen van de) drie hoofdstromen. We weten het niet, en dus moeten we ook niet alvast op de rechterstoel van God willen zitten. Dat lijkt me een buitengewoon goed en terecht uitgangspunt. En tegelijkertijd; een hypothetische lessenserie over de hel die eindigt met ‘we weten het niet’ en vooral wil spreken in negatieven (H6), is dat niet een anticlimax? Misschien wel. Maar misschien is dat ook wel de les juist. Dat er dingen zijn die we niet weten. Misschien is dat juist ook de taak van het vak godsdienst op school. In een omgeving waar het veelal draait om kennis, vaardigheden en meetbare vooruitgang, heeft het vak godsdienst de nobele taak om niet alles te hoeven weten, maar wel open te leren staan voor de waarheid die zich naar jou toe beweegt. Persoonlijk geloof ik dat die Waarheid met een hoofdletter geschreven wordt, maar dat is aan eenieder.

Van hiernamaals naar heden

Het is de kunst, en dat is Huijgen mijns inziens uitermate goed gelukt, om zowel te zeggen dat we het niet weten, alsook het belang van die conclusie onder woorden te brengen. Dat we, als we in ons seculiere land met God ook de hel afschaffen, er op z’n minst voor moeten waken dat we de hel niet van het hiernamaals naar het heden halen. In onze persoonlijke omgang met de ander, maar ook groter, in hoe we ons als land gedragen en opstellen naar elkaar. Huijgen argumenteert helder dat wij mensen God niet nodig hebben om een hel te creëren, dat kunnen we heel goed zelf. Die waarschuwing en roep om het anders te doen lijkt me de belangrijke levensles om mee te geven in de godsdienstles. Het biedt een geschikt uitgangspunt voor het godsdienstonderwijs en een concrete opdracht om met leerlingen over na te denken.

Wij hebben God niet nodig om een hel te creëren

Een oud leerstuk

Onder aan de streep zou ik dit boek zeker aanbevelen aan godsdienstdocenten, als eerste als naslagwerk voor als men meer over het denken over de hel wil weten. Maar daarnaast en bovenal is het een werk waarin elke lezer wordt uitgedaagd om op de eigen mijmeringen rondom de hel kritisch te reflecteren, en waar op een creatieve manier de verbinding wordt gelegd tussen een oud leerstuk en onze tijd. Het boek rijkt de existentiële thema’s van waar het over gaat bij de hel op toegankelijke en inlevende wijze aan om het gesprek over te voeren. Deze zijn in principe universeel menselijk, en raken daarmee ook de leefwereld van pubers, zo geloof ik zelf tenminste. Het is vervolgens aan de godsdienstdocent om de creatieve hermeneutische slag te maken om het ook aan te laten sluiten bij de culturele taal- en belevingswereld van pubers.

Nathan Troost-Van Diggelen is 24 jaar en woont in Zwolle. Hij studeerde Theologie in Groningen en volgt nu de predikantsmaster aan de PThU in Utrecht. Zijn interesseveld is met name de historische en systematische theologie.

Bestel Inferno bij onze partner Boekenwereld

In ‘Inferno’ deelt Theoloog der Nederlanden Arnold Huijgen zijn prikkelende onderzoek naar de verschillende visies op de hel. Hoewel we er liever niet over spreken, raakt het thema van de hel aan de kern van het christelijk geloof. Arnold Huijgen neemt ons in dit boek mee in een spannende zoektocht langs bijbelse bronnen, eeuwen van theologisch denken en menselijke ervaringen van schuld en gebrokenheid. Met Christus’ nederdaling in de hel als uitgangspunt ontwikkelt hij een nieuwe visie, die confronteert en hoop biedt. Daarmee vormt ‘Inferno’ een fundamentele herijking van het gesprek over de hel in onze tijd.

Bestel Inferno

Meld je aan voor het symposium ‘Inferno’ in de Pieterskerk in Utrecht: