Vruchtbare grond? Over het Bijbelgebruik door populistische politici

In dit artikel gaat het over de manier waarop rechtse populisten gebruik maken van Bijbelse retoriek en beeldspraak. Er wordt gekeken naar politieke verschuivingen, zoals in de Verenigde Staten, Brazilië, Zuid-Afrika en Europa,  en antwoord gezocht op de vraag waarom Bijbels geïnspireerd politiek discours zo’n grote weerklank vindt bij een hedendaags publiek. Het zal blijken dat de Bijbel meer is dan een oppervlakkig instrument bij politieke manipulatie. Er is eerder sprake van een symbiotische relatie: populistische leiders spelen in op bestaande culturele, emotionele en religieuze angsten bij hun publiek, dat er naar verlangt zijn identiteit Bijbels bevestigd te zien. We komen dit fenomeen op het spoor als we ontdekken hoe de Bijbel dient als instrument voor politieke misleiding, als een mechanisme voor radicale vereenvoudiging in een complexe wereld, als een kader voor traditionele genderrollen, als een emotioneel anker voor angst en woede, en als een middel om nationale identiteit te definiëren.

Populistische leiders en hun aantrekkingskracht

Wereldwijd waren we in de late jaren 2010 en begin jaren 2020 getuige van zowel de bliksemachtige opkomst als de daaropvolgende electorale verdringing van verschillende prominente populistische leiders. In Brazilië werd de rechtse populist Jair Bolsonaro verslagen en vervangen door Luiz Inácio Lula da Silva, die op 1 januari 2023 werd beëdigd. In Tsjechië verloor Andrej Babiš begin 2023 de presidentsverkiezingen van Petr Pavel. In de Verenigde Staten werd de populistische regering van Donald Trump na de presidentsverkiezingen van 2020 vervangen door Joe Biden. En in Zuid-Afrika werd Jacob Zuma, een leider die bekend stond om zijn populistische retoriek en achtervolgd werd met corruptieaanklachten, in februari 2018 afgezet en vervangen door Cyril Ramaphosa.

Ondanks deze formele verschuivingen in leiderschap verdween de onderliggende aantrekkingskracht van het politieke populisme niet. De aanhoudende kracht van populistische bewegingen manifesteerde zich wereldwijd in dramatische en vaak gewelddadige protesten. Op 6 januari 2021 bestormden pro-Trump-aanhangers van de ‘Make America Great Again’ (MAGA)-beweging het Capitool in de VS na protesten tegen de verkiezingsuitslag van 2020. Twee jaar later, op 8 januari 2023, voerden Bolsonaro-loyalisten een zeer vergelijkbare bestorming uit van het Braziliaanse parlement en regeringsgebouwen in Brasília. Ook in Zuid-Afrika leidde de arrestatie van Jacob Zuma in 2021 tot wijdverspreide burgerlijke onrust, plunderingen en geweld, met name in zijn regionale bolwerk KwaZulu-Natal. Deze gebeurtenissen tonen aan dat populistische politieke retoriek een blijvende greep heeft op grote delen van de bevolking. Opvallend is dat deze retoriek vaak verweven is met christelijke symbolen en sentimenten. In Zuid-Afrika schaarden Zuma en zijn aanhangers zich expliciet achter Bijbelse figuren en presenteerden ze zichzelf als volgelingen van God en Jezus. Op vergelijkbare wijze vermengen Amerikaanse extreemrechtse groeperingen vaak nationalisme met religieuze thema’s, zoals te zien is in slogans als ’God, wapens en Trump’ tijdens bijeenkomsten.

Tijdens de rellen in het Capitool in de VS merkten waarnemers een toename op van christelijke en verwante iconografie – waaronder bijbels, enorme houten kruisen en sjofars – wat een expliciete verstrengeling onthulde tussen christelijke symboliek, burgerlijke religie en rechts-populisme. Wat zijn de onderliggende mechanismen die de specifieke aantrekkingskracht van de Bijbel binnen deze sociaal-politieke bewegingen verklaren?

De aantrekkingskracht van de Bijbel bij populisten

De centrale vraag op het snijvlak van religie en populisme is of de populistische leider bijbelse retoriek aan het publiek oplegt of dat het bestaande wereldbeeld van het publiek dat van hem eist? Deze kip-of-ei-kwestie laat hoe dan ook zien dat de Bijbel zelden bijzaak is; het gebruik ervan is direct verbonden met de grote weerklank die het vindt bij conservatieve of vervreemde bevolkingsgroepen.

Wetenschappers geven drie belangrijke verklaringen voor de structurele relatie tussen populisme en de Bijbel. Ten eerste delen evangelische en fundamentalistische christelijke gemeenschappen vaak fundamentele psychologische en structurele kenmerken met populistische bewegingen. Beide groepen hebben de neiging de wereld door een binaire bril te bekijken, respecteren charismatisch gezag en koesteren een diep scepticisme ten opzichte van seculiere, elitaire instellingen. Omdat deze groepen van nature geneigd zijn grote autoriteit aan de Schrift toe te schrijven, grijpen populistische politici vanzelfsprekend naar Bijbelse verwijzingen om direct een band en legitimiteit te creëren.

Ten tweede ervaren veel mensen in een steeds meer geglobaliseerde, technologisch gedreven en snel veranderende wereld een diep gevoel van sociaaleconomische achterstelling en culturele vervreemding. Wanneer mensen zich losgekoppeld voelen van moderne politieke systemen, zoeken ze troost in ’traditionele familiewaarden’. De Bijbel dient als de ultieme gezagsbasis voor deze waarden. Paradoxaal genoeg omvat deze dynamiek een tweeledig proces: de secularisering van de Bijbel voor politiek nut en de sacralisering van politieke agenda’s. Populistische bewegingen exploiteren de heilige symbolen om specifieke seculiere beleidsmaatregelen te bevorderen, vaak zonder daadwerkelijke structurele voordelen te bieden aan religieuze instellingen of gemeenschappen.

Ten derde werkt het populisme voornamelijk door scherp onderscheid te maken tussen het ’zuivere volk’ (insiders) en de ’corrupte elites’ of ‘outsiders’. Binnen dit kader verliezen termen als ‘religie’ en ‘politiek’ hun objectieve definities. In plaats daarvan functioneren ze als flexibele, retorische categorieën die door groepsleden worden aangepast om grenzen te bewaken, interne cohesie te bevorderen en beoogde sociale en politieke effecten te bereiken. Naast deze drie verklaringen kunnen we nog denken aan enkele andere beweegredenen achter het gebruik van de Bijbel door populisten en redenen voor de aantrekkingskracht ervan op hun volgelingen.

De Bijbel als dekmantel: het maskeren van racisme en uitsluiting

Een van de krachtigste functies van de Bijbel in het rechtse populisme is die van een ‘dekmantel’—een respectabel cultureel schild dat onderliggende xenofobie, etnocentrisme en racisme verbergt. In het hedendaagse publieke debat zijn openlijke raciale vooroordelen sociaal onaanvaardbaar en politiek schadelijk geworden. Om dit te omzeilen, herdefiniëren populistische bewegingen raciale uitsluiting als culturele of religieuze verdediging.

Onderzoek naar extreemrechtse partijen in Europa—zoals het Rassemblement National van Marine Le Pen in Frankrijk—laat zien hoe leiders biologisch racisme vervangen door burgerlijke of religieuze waarden. Door te stellen dat bepaalde immigrantengroepen (met name moslimgemeenschappen) culturele en religieuze identiteiten hebben die fundamenteel onverenigbaar zijn met de westerse liberale democratie, behouden deze bewegingen een schijn van respectabiliteit binnen de mainstream politiek.

Deze dynamiek is sterk afhankelijk van de selectieve heropleving van een historische mythe: het concept van een monolithische ‘Joods-christelijke’ traditie. Dit kader wordt vaak gebruikt om islamofobie te maskeren en systemische angsten te verdringen. Wanneer het Europese project te maken krijgt met interne economische instabiliteit of verschuivende nationale soevereiniteit, creëren populisten een handige zondebok in de vorm van de religieuze ‘ander’.

Door dit ‘differentieel racisme’ vervangt religieuze overtuiging biologisch ras als de belangrijkste markering van groepsgrenzen. In Zuid-Afrika doet zich een parallelle dynamiek voor wanneer populistische leiders xenofobe retoriek gebruiken tegen immigranten uit andere Afrikaanse landen of vijandige uitspraken doen over de blanke minderheid. In al deze contexten fungeert de Bijbel als een symbool van historische traditie en moreel gezag, waardoor zowel politici als hun volgelingen beleid van uitsluiting en systemische vooroordelen kunnen rechtvaardigen onder het mom van het verdedigen van heilig erfgoed.

Vereenvoudiging, overdraagbaarheid en het post-waarheidstijdperk

De hedendaagse wereld wordt gekenmerkt door een hoge mate van onrust, economische instabiliteit, torenhoge kosten van levensonderhoud en actieve geopolitieke conflicten (zoals onder andere die in Oekraïne, Soedan en Gaza). In deze situatie vol angst tiert de ‘arrogantie van onwetendheid’ welig. Populistische retoriek speelt rechtstreeks in op dit klimaat door nuance te verwerpen en simpele, binaire antwoorden te bieden op complexe institutionele crises.

De Bijbel is om verschillende redenen bij uitstek geschikt voor dit snel veranderende informatie-ecosysteem. Net als middeleeuwse religieuze beelden kunnen Bijbelse teksten, vanwege hun hoge overdraagbaarheid, via sociale mediaplatformen worden ingezet als wapen, volledig losgekoppeld van hun oorspronkelijke historische, literaire of exegetische context. Hun politieke macht is niet afhankelijk van een accurate interpretatie, maar van hun onmiddellijke, herkenbare aanwezigheid. Er is ook sprake van een aanzienlijke mate van epistemologisch reductionisme wanneer populistische denkkaders complexe sociaal-politieke realiteiten reduceren tot een oppervlakkig binair wereldbeeld (bijv. goed versus kwaad, godvrezend versus goddeloos). Dit selectieve gebruik van teksten negeert historische nuances en de complexiteit van de samenleving. Bovendien is populistisch discours vaak een eenkennig geloofssysteem, dat opereert binnen een op zichzelf staande logica die lijkt op de structuur van complottheorieën. Het functioneert onafhankelijk van empirisch bewijs of externe verificatie. Waarheid wordt volledig gedefinieerd door hoe goed een bewering aansluit bij een gesloten, bestaand kader.

Binnen deze eenkennige structuur wordt de Bijbel behandeld als de ultieme tekst met een eenvoudige, vanzelfsprekende waarheid. Het citeren ervan fungeert als een interpretatieve snelkoppeling, waardoor de noodzaak voor een rigoureus debat over vooronderstellingen of institutionele verantwoording wordt omzeild.

Bijbelse teksten kunnen via sociale mediaplatformen worden ingezet als wapen, volledig losgekoppeld van hun oorspronkelijke historische, literaire of exegetische context

Gender, seksualiteit en hypermasculiniteit in populistische retoriek

Gender en seksualiteit hebben altijd al een belangrijke rol gespeeld in de machtspolitiek en het bepalen van de eigen identiteit. Rechtse populistische bewegingen maken steevast gebruik van traditionele genderhiërarchieën om hun macht te consolideren, waarbij ze vaak Bijbelse geboden aanhalen om hun standpunten te rechtvaardigen.

Een prominent voorbeeld hiervan is te vinden in Italië, waar Giorgia Meloni (leider van de conservatieve Fratelli d’Italia) succesvol campagne voerde met de slogan ‘Dio, patria, famiglia’ (God, vaderland, familie). Samen met Matteo Salvini van de Lega Nord verwees Meloni regelmatig naar Bijbelse tradities om haar verzet tegen LGBTQ+-rechten, niet-traditionele gezinsstructuren en immigratie te onderbouwen.

Deze focus op de traditionele gezinsstructuur dient een duidelijk politiek en economisch doel in het tijdperk van neoliberale globalisering. Naarmate het mondiale kapitaal minder afhankelijk wordt van lokale arbeid en nationale grenzen vervagen, wordt de natiestaat geconfronteerd met een identiteitscrisis. Om zijn gezag te behouden, oefent de staat vaak strikte controle uit over voortplanting, het gezinsleven en seksueel gedrag, waarmee een christelijke hetero patriarchale orde wordt versterkt.

Een moderne ontwikkeling binnen deze dynamiek is homonationalisme – de strategische assimilatie van bepaalde segmenten van de LGBTQ+-gemeenschap in nationalistische, rechtse kaders. In deze gevallen accepteren populisten binnenlandse, homonormatieve individuen, hetgeen ze dan inzetten tegen externe groepen, zoals conservatieve immigrantenpopulaties, die worden afgeschilderd als homofoob en onbeschaafd. Dat bepaalt dan wat in dit land bescherming verdient en wat als externe bedreiging moet worden beschouwd.

In evangelische en populistische kringen is een obsessie met seksuele moraal vaak nauw verweven met raciale en patriarchale angsten. Historisch gezien is de handhaving van seksuele reinheid gebruikt om de lichamen van vrouwen te controleren en de vermeende culturele reinheid van de dominante groep te beschermen.

Een natuurlijk gevolg van deze focus is de verheerlijking van een specifiek soort hypermasculiniteit. Populistische optredens steunen sterk op het archetype van de ‘sterke man’-leider – of de vrouwelijke politicus die opereert binnen een agressief, masculien kader. Omdat de Bijbelse literatuur is ontstaan in een oude, patriarchale en antagonistische context, biedt ze een gemakkelijk toegankelijk archief van beelden die patriarchale autoriteit en machtige, assertieve figuren verheerlijken.

Bijbels en politiek discours: het construeren van nationale identiteit

Het aantrekkelijke van de Bijbel voor populistische bewegingen is de mogelijkheid om er nationale identiteit mee te construeren en te legitimeren. We kunnen hierbij twee vormen onderscheiden: ‘Ambient Christianity’ en ‘bricolage’. Het eerste betreft een culturele omgeving waarin christelijke symbolen, woordenschat en concepten het openbare leven doordringen zonder dat directe verwijzingen naar de Schrift of diepgaande theologische kennis vereist zijn. De Bijbel creëert een vertrouwde morele atmosfeer waardoor populistische beweringen inherent authentiek, traditioneel en beschermend aanvoelen.

Bij populistische leiders zie je ook vaak een vorm van tekstuele ‘bricolage’—het vrijelijk selecteren, aanpassen en samenstellen van uiteenlopende fragmenten van religieuze traditie, zinsneden en symbolen om een nieuw politiek narratief te construeren. Dit leidt tot een zeer ambivalente relatie met religie; het behandelt de heilige tekst als een cultureel archief of gereedschapskist en niet als onderdeel van een samenhangend theologische geheel.

Een treffende manifestatie van dit discours vinden we bij conservatieve witte christenen in de Verenigde Staten, die een apocalyptisch wereldbeeld aanhangen. Vanuit dit perspectief gaat het in hun politieke strijd niet slechts om verschillen in beleid, maar om kosmische gevechten tussen de kinderen van het licht en de vijanden van God. Door zichzelf te zien als goddelijk bevoorrecht en tegelijkertijd als cultureel slachtoffer in een seculiere wereld, gebruiken deze groepen een apocalyptische ‘framing’ om politieke nederlagen te rationaliseren en agressief verzet te rechtvaardigen.

De emotionele architectuur: Angst en woede kanaliseren

Populisme gedijt op emoties en positioneert zich vaak in directe tegenstelling tot intellect, wetenschappelijke expertise en institutionele kennis. Binnen het populistische kader wordt specialistische kennis vaak met argwaan bekeken en beschouwd als een teken van moreel verval of corruptie binnen de elite. Populistische leiders positioneren zichzelf als intuïtieve waarheidsvertellers die namens de gewone man spreken en daarbij gevestigde institutionele kanalen omzeilen.

Emoties zijn essentiële componenten van hoe individuen en collectieven de werkelijkheid beoordelen en een gevoel van verbondenheid ontwikkelen. Populistische bewegingen zijn gespecialiseerd in het mobiliseren van collectieve emoties om scherpe maatschappelijke grenzen te trekken, waarbij ze gebruikmaken van twee primaire drijfveren: angst en woede.

Zoals geanalyseerd door sociolinguïsten zoals Ruth Wodak, normaliseert rechts-populisme systematisch nationalistische, xenofobe en uitsluitende retoriek door middel van een gestructureerde ‘politiek van angst’. Dit raamwerk verdeelt de samenleving langs strikte lijnen van nationaliteit, geslacht en lichamelijke identiteit, waarbij de eigen groep wordt voorgesteld als voortdurend bedreigd door buitenstaanders.

Terwijl angst terugtrekking aanmoedigt, stimuleert woede betrokkenheid en mobilisatie. In populistische retoriek manifesteert dit zich vaak als een destructieve vorm van woede die streeft naar de systematische uitsluiting of uitwissing van doelgroepen, zoals immigranten of politieke dissidenten.

De Bijbel biedt een effectieve woordenschat om deze intense emoties te kanaliseren. De verhalen over rechtvaardige woede, goddelijk oordeel en duidelijke strijd tussen goed en kwaad bieden een gezaghebbend sjabloon voor het verwerken en legitimeren van collectieve angst en woede, waardoor rauwe politieke wrok wordt omgezet in een vermeende heilige plicht.

De Bijbel biedt een effectieve woordenschat om deze intense emoties te kanaliseren

Geloven en erbij horen: Waar politiek en religie elkaar ontmoeten

In de kern gaat het bij de verbinding van religie en populisme om een diepgaande verstrengeling van geloven (theologie en overtuiging) en erbij horen (identiteit en nationalisme). Politiek populisme fungeert als een krachtig tegenwicht van de liberale democratie en maakt expliciet gebruik van bijbelse kaders om seculiere staatsmodellen uit te dagen.

Deze dynamiek is duidelijk zichtbaar in de heropleving van radicale, apocalyptische overtuigingen. Modern politiek apocalyptisme overstijgt vaak traditionele ideeën over maatschappelijke hervorming. In plaats daarvan overtuigt het volgelingen ervan dat zij de uitverkoren ontvangers zijn van goddelijke openbaring, waardoor ze een ultiem, transcendent perspectief op de huidige gebeurtenissen krijgen. Deze overtuiging verheft alledaagse politieke geschillen tot absolute morele imperatieven.

Hoewel sommige politicologen beweren dat populisme een ‘dunne’ ideologie heeft – wat betekent dat het een alomvattend normatief kader mist en zich moet vastklampen aan sterkere ideologieën zoals nationalisme – ligt de ware kracht ervan in de performatieve dikte. Deze gelaagdheid is te vinden in de culturele lagen onder de oppervlakte, waar de Bijbel is opgenomen in het politieke spel. Wanneer standaard politieke argumenten hun grenzen bereiken, leunen leiders zwaar op heilige symbolen, waardoor de religie binnen de moderne samenleving een grote rol gaat spelen .

De ironie en de toekomst van Bijbels populisme

Bij de kritische analyse van de verbinding tussen politiek populisme en Bijbelse retoriek spelen verschillende factoren een rol. Ten eerste, in termen van de secularisatieparadox, floreert Bijbels populisme juist dankzij secularisatie. In een post-waarheidswereld, gedreven door sociale media, waar objectieve feiten routinematig worden betwist, fungeert de Bijbel als een duurzaam cultureel anker en een algemeen erkende maatstaf voor authenticiteit. Ten tweede is het belangrijk voor critici van populisme dat zij voorkomen dat ze in dezelfde binaire, moraliserende valkuilen trappen die ze bekritiseren. Wanneer men simpelweg populisten en hun doelgroepen bestempelt als onwetend of kwaadaardig riskeert men dat men gemarginaliseerde groepen verder van zich vervreemdt zonder de systemische tekortkomingen van liberale democratieën aan te pakken. Ten derde vereist de aard van de Bijbel zelf als een complexe, historisch gelaagde tekst aandacht. Naast de boodschappen van genade bevat de Bijbel verhalen die voortkomen uit oude, imperiale en door conflicten bepaalde contexten, gekenmerkt door strikte binaire tegenstellingen en patriarchale structuren. Het blijft een cultureel archief dat steeds weer aanpassingen behoeft.

Uiteindelijk fungeert de Bijbel als een krachtige retorische gereedschapskist. Hij biedt de symbolen, clichés en verhalen die nodig zijn om een groepsidentiteit te creëren en een ‘wij-versus-zij’-tegenstelling in stand te houden. Door gebruik te maken van eeuwenoude, diepgewortelde patronen van culturele betekenis, zorgen populistische bewegingen ervoor dat hun retoriek wereldwijd een bijzonder vruchtbare bodem vindt.