Conferentie Christianity & Slavery: dag 4

Welke rol speelden christenen in het slavernijverleden van de Nederlanden? Hoe faciliteerde, legitimeerde en bekritiseerde het christelijke denken een cultuur van slavernij? En wat zijn de laatste inzichten hieromtrent? Arie Kok is op Curaçao voor de conferentie Christianity and Slavery in the Dutch Caribbean Islands, Surinam, and the Netherlands. Voor Theologie.nl doet hij dagelijks verslag.    

Rituelen

We bewegen ons stilaan van de theorie richting de praktijk van het leven, van historisch onderzoek naar de vragen van vergeving en verzoening. Deze dag werd geflankeerd door rituelen. Richenel Ansano riep voordat hij aan zijn verhaal begon de voorouders aan. Een ritueel met een schaal water, waar ik geboeid naar keek, maar weinig van begreep. Dat was ook niet nodig, Winti is een creoolse traditie, ik hoef er niets mee. Van belang is dat de slaafgemaakten hun religieuze praktijk meenamen toen ze van de Afrikaanse westkust wegvoeren. Maar in de archieven komt het nauwelijks voor, die gaan vooral over de Nederlanders en het christendom. Daarom is oral history zo’n belangrijke methode in het slavernijonderzoek, om het plaatje compleet te maken: interviewen, volksverhalen, liederen, poëzie, alles waarin mensen hun zielenroerselen uitdrukken.

Herinterpretatie

In de middag veel Suriname. Het heersende beeld is dat de Nederlandse protestanten zendingsactiviteiten overlieten aan de Moravische broeders en de katholieken. Het zou de verhouding tussen de eigenaren en slaafgemaakten maar onder druk zetten. In het westelijke district Nickerie, ver van Paramaribo en met veel contacten met Britten, blijkt echter in 1855 het overgrote deel van de slaafgemaakten gedoopt te zijn. Heleen Zorgdrager deed hier onderzoek naar. Wat blijkt is dat slaafgemaakten de leer weliswaar overnamen, maar zich ook vaak verzetten tegen de dagelijkse praktijk ervan en er door herinterpretatie hun eigen versie van maakten. Enkelen bleven ontsnappingspogingen doen, deden mee aan stakingen of hielden zich aan de traditionele rituelen. Er vond – tot ongenoegen van de missionarissen – een zekere creolisering plaats, waardoor een breed veld van onderhandeling ontstond. ‘Het christendom in Nickerie werd zo onderdeel van een breder Afro-Surinaams repertoire van onderhandeling in plaats van louter onderwerping.’

Slaafgemaakten namen de leer over, maar maakten er hun eigen versie van

De heilige eik

Masterstudent literatuurwetenschap Daan van den Broek vergeleek twee missionaire romans met elkaar. Beide boeken gaan over de kankantriboom, die in Suriname een spirituele betekenis heeft. Moet deze ‘heilige eik’ omgehakt worden, of kan hij blijven staan? Reveil-man Jan de Liefde weet het wel, zijn boek heet dan ook: De levende afgod. Als de boom daadwerkelijk neergaat, is het duidelijk dat hij niet heilig is. De katholieke missionaris H.F. Rikken is de andere auteur. Hij typeert zijn boek als een ‘zedenschets’. Als bij Rikken de bijl erin gaat, verzetten de geesten van de boom zich. De ambigue houding van Rikken kan te maken hebben met het feit dat hij in Suriname geboren is. De Liefde was nooit in Suriname geweest.

Het lied van de plantages

Het ritueel in de avond was een liturgische viering in de Fortkerk, verzorgd door de Verenigde Protestantse Kerk van Curaçao. ‘In de kerk is iedereen gelijk, is iedereen welkom. De pijn uit het verleden die we bij ons dragen, brengen we bij God.’ Met deze woorden werden we verwelkomt. Volgens ds. Sijmen Reehoorn maakt God toch onderscheid, Hij heeft een voorkeur voor het kleine, het zwakke, het kwetsbare. Zangers uit de Ebenezer Church namen ons op sleeptouw. We shall overcome, one day, I believe: we shall overcome. Het lied van de plantages, en van de mars naar Washington onder leiding van Martin Luther King. Onder deze schuldige gewelven krijgt het nieuwe lading. De ramen stonden aan beide zijden wagenwijd op, een Caribisch briesje trok als een frisse pinksterwind door de kerk.

Arie Kok is journalist en schrijver. Hij werkte onder andere voor de publieke omroep en was hoofdredacteur van EO Visie en De Nieuwe Koers. Ook schreef hij meerdere boeken, waaronder Biografie van de Noordzee (2025) en Biografie van de Zuiderzee (2021). Hij werkt aan een nieuw boek over kolonialisme en slavernijverleden.

Lees ook: