Basis

Dit is het! Of toch niet?

Je bent hard aan het werk, maar je loopt vast. Of: je hebt iets gemaakt, maar het ís het net niet. Wat te doen? Soms helpt het toeval je een handje. Voor niets.

Kill your darlings! Dood je liefjes! Deze ruwe raad hoorde ik nogal eens op de kunstacademie. Soms liep je vast bij een opdracht. Je had bijvoorbeeld een aardige fotocollage gemaakt, maar aardig is niet goed genoeg. ‘Kill your darlings’ betekende dan: verander dat ‘aardige’, bijvoorbeeld door het kunstwerk half of helemaal uit elkaar te halen. Of door het om te keren. Je keek dan ineens heel anders naar zo’n compositie en soms zag je plotseling hoe het verder moest. Dat werd je dan gegeven. Een ‘genademoment’ van het toeval, gratis. Bijgaande fotocollage wordt in vier standen weergegeven. Let eens op hoe verschillend het spel van vlakken, lijnen en kleuren is. Elke draai van een kwartslag levert een cadeautje op.

ANDERS DAN BEDOELD

Als ik boetseer of beeldhouw ben ik niet uit op toeval. Ik vind het een uitdaging om met het materiaal een gevecht aan te gaan en ervan te maken wat ik in mijn hoofd heb. Maar niet zelden wint het materiaal. Doordat het scheurt of breekt of anders reageert dan bedoeld. Ik ervaar dat niet als een nederlaag maar als een uitdaging om opnieuw het gevecht aan te gaan. Soms wordt het resultaat mooier of verrassender dan ik aanvankelijk voor ogen had. Is het dan nog kunst? Dat hangt natuurlijk van de definitie van kunst af. Maar het is in elk geval de kunst om een goed resultaat te herkennen, ongeacht hoe het is ontstaan.

Eén collage in vier standen -elke draai van een kwartslag levert een cadeautje op

AUTOMATISCH SCHRIJVEN

Sommige kunstenaars spelen met het toeval. Jackson Pollock gaf de zwaartekracht een rol door verf op een doek te laten druppelen. Of hij smeet de verf op het doek. Een surrealistische schrijver als André Breton hanteerde ooit de ‘écriture automatique’, het ‘automatische schrijven’. Wat er spontaan in hem opkwam, schreef hij op. Het schijnt dat Mozart soms componeerde met behulp van dobbelstenen.

IMPROVISERENDE GOD

Het zou wel eens kunnen dat ook de Schepper met het toeval werkt. Veel theologen gaan ervan uit dat God zijn schepping vrijheid heeft gegeven. God zou zijn wil niet opleggen aan zijn schepping, maar erop reageren. De Engelse theoloog Arthur Peacocke noemde God daarom een ‘Improvisator van onovertroffen vernuft’. Als hij gelijk heeft, gunt ook God zich de genademomenten van het toeval.

Stephan de Jong is predikant van de Protestantse Gemeente Oudemirdum-Nijemirdum-Sondel en redactielid van Open Deur.