Doelgericht op weg

‘Steeds houd ik de Heer voor ogen… U levert mij niet over aan het dodenrijk… U wijst mij de weg naar het leven: voor altijd een lieflijke plek aan uw zijde.’ De slotverzen van Psalm 16 ademen een sfeer van vastberaden doelgerichtheid, een sfeer die is terug te vinden in alle drie de lezingen van vandaag.

‘En het geschiedde, als de dagen Zijner opneming vervuld werden, zo richtte Hij Zijn aangezicht, om naar Jeruzalem te reizen’ (Luc. 9,51, SV). Het woord ‘aangezicht’ of ‘aanschijn’ (NB) staat ook in vers 52, waar Jezus ‘voor Zijn aangezicht’ boden uitzond, en in vers 53, waar de Samaritanen Jezus niet willen ontvangen omdat ‘Zijn aangezicht was als reizende naar Jeruzalem’.

Het woord aanschijn/aangezicht (Gr.: prosoopon) legt in samenhang met de vermelding van Jeruzalem een verbinding met de tekstpassage over Jezus, waarin ‘de gedaante (Gr.: to eidos) Zijns aangezichts (tou prosoopou) veranderd werd’ (Luc. 9,29). Dit gebeurde op een berg, waar Jezus met Mozes en Elia spreekt over ‘het levenseinde’ (Gr.: exodus) dat Jezus in Jeruzalem zal moeten volbrengen (9,31). Deze opmerking is de opmaat naar het tekstgedeelte dat met vers 9,51 begint en met vers 19,28 eindigt, en meestal ‘het Lucaanse reisverhaal’ wordt genoemd. Vanaf nu trekt Jezus doelbewust op naar Jeruzalem, waar zijn aardse levensreis zal eindigen. Al zal Jeruzalem ook het beginpunt zijn van een nieuwe reis, want hier zal Jezus ‘van de aarde worden weggenomen’.

De Samaritanen

Het lange reisverhaal, met zijn spaarzame geografische aanduidingen, levert geen duidelijk reisschema op. Integendeel, want in het begin wordt gesproken over een dorp in Samaria (9,52- 53), terwijl Jezus acht hoofdstukken later nog steeds door het grensgebied van Samaria en Galilea trekt (17,11). Dat alleen de landstreek Samaria uitdrukkelijk wordt genoemd in het reisverhaal heeft wel betekenis. Het wijst vooruit naar Lucas’ tweede boek. Want waar het evangelie via Galilea en Samaria in Jeruzalem eindigt, daar houdt Handelingen de omgekeerde volgorde aan. Vanuit Jeruzalem verbreidt de Jezusbeweging zich via Samaria naar Galilea en de rest van de wereld (Hand. 1,8; 8,1- 25; 9,31).

Het Lucasevangelie schrijft trouwens opvallend positief over de Samaritanen. In de parabel over de barmhartige Samaritaan (10,30-37) en het verhaal over de tien gereinigde melaatsen (17,11-19) prijst Jezus hun handelswijze. Waar het Marcusevangelie over hen zwijgt en Matteüs slechts één keer, heel negatief, over hen spreekt (Mat. 10,5), wordt de lezers van het Lucasevangelie voorgehouden dat zij een voorbeeld kunnen nemen aan het gedrag van de Samaritanen, een bevolkingsgroep waar vrome joden veelal op neerkeken. In Lucas is geen plaats voor een op religieuze ideeën gefundeerd racisme.

De wijze profeet

Nadat vermeld is dat Jezus ‘vastberaden’ op weg gaat naar Jeruzalem (9,51), bevat de evangelietekst een drietal nadrukkelijke verwijzingen naar de verhalen over Eli(s)a. Wanneer de inwoners van een Samaritaans dorp Jezus niet willen ontvangen ‘omdat Jeruzalem het doel van zijn reis was’, willen twee leerlingen ‘vuur uit de hemel afroepen’ dat hen zal verteren. Maar Jezus ‘wees hen streng terecht’ (9,52-55). Deze verzen verwijzen naar Elia die meermaals ‘vuur uit de hemel’ afriep (2 Kon. 1,10.12). De aansluitende verzen (Luc. 9,56-62) over het ‘volgen’ van Jezus, zitten vol verwijzingen naar het roepingsverhaal van Elisa, de eerste lezing van vandaag. Die was op het moment dat Elia hem riep, aan het ploegen en vroeg: ‘Laat mij afscheid nemen van mijn vader en moeder’ (1 Kon. 19,19-21). In de daaropvolgende passage zendt Jezus 72 leerlingen uit naar de plaatsen waar Hij heen wil gaan, en gebiedt: ‘Groet niemand onderweg’ (Luc. 10,4). Een zinsnede die eerder is gebruikt door Elisa, toen hij zijn bode Gechazi op pad stuurde (2 Kon. 4,29).

In het Lucasevangelie krijgt Jezus – hier en elders – zoveel trekken toegemeten van de profeet Elia, dat velen Hem daarmee vereenzelvigen (vergelijk 9,8 en 9,19). Jezus wordt in Lucas ook primair geportretteerd als een rondzwervende profeet, die optrekt naar Jeruzalem, ‘want het gaat niet aan dat een profeet omkomt buiten Jeruzalem’ (13,33). Rondtrekkende profeten stonden in vroegchristelijke gemeenschappen hoog in aanzien. Daarvan getuigt de Didachè, een christelijk geschrift, ongeveer even oud als het Lucasevangelie. Daarin wordt beklemtoond dat men profeten gastvrij moet ontvangen en ruimhartig moet behandelen (Didachè XI-XIII). De rondtrekkende wijze was daarnaast een herkenbaar personage in de Grieks-Romeinse wereld. Die kende de beweging van de ‘sofisten’: rondtrekkende leraren en filosofen die het volk onderwijs gaven.

Het is dus begrijpelijk dat Jezus in Lucas optreedt als een profeet die in zijn doen en laten niet alleen op Eli(s)a lijkt, maar ook op een filosoof als Socrates. De Lucaanse Jezus klaagt aan, geneest en verricht wonderen zoals Eli(s)a, en voert (tafel)gesprekken, onderwijst en wekt vertrouwen zoals Socrates.

De Mensenzoon

Jezus wordt steeds aangesproken als Heer. Maar als Jezus zichzelf aanduidt, gebruikt Hij de titel Mensenzoon (9,56.58), die Hij ook bezigde toen Hij begon te vertellen over zijn lijden, sterven en opstanding (9,22.44). Daarom, als Jezus in vers 51 spreekt over ‘zijn opneming’, het gloriemoment van de hemelvaart, dan weet Hij dat het lijden daaraan vooraf zal gaan. Hij weet welk lot Hem als profeet in de tempelstad te wachten staat.

De Mensenzoon, zoals Jezus zichzelf noemde, zal ooit (weder) komen op de dag van het Oordeel: ‘Maar eerst moet Hij veel lijden en door deze generatie verworpen worden’ (17,25; 18,31-33). Daarom ook dient Hij degenen die Hem willen volgen op zijn weg stevig van repliek. Wie Jezus volgt, tekent niet in op een plezierreisje! Jezus navolgen is alleen weggelegd voor wie echt de Geest krijgt, zoals Paulus in de Galatenbrief (5,25) schrijft: ‘Wanneer de Geest ons leven leidt, laten we dan ook de richting volgen die de Geest ons wijst.’