Tomáš Halík: kerst biedt een venster op Gods hart

Wat is de essentie van kerst? Die vraagt behandelt Tomáš Halík in zijn nieuwste verzamelbundel Het geheim van kerst. Zijn belangrijkste boodschap: het mysterie van kerst nodigt ons uit tot een steeds diepere zoektocht. Niet om tot een helder ‘weten’ te komen, maar juist om te leren leven met niet-weten. Historicus Wouter Hofland las het boek en deelt zijn bevindingen.   

Het geheim van kerst, origineel uitgegeven in het Tsjechisch in 2022, is een verzameling van (delen van) twaalf korte preken die Halik ooit rondom advent, kerst en de jaarwisseling uitgesproken heeft, voorafgegaan door een inleiding. Het resultaat is dat de hoofstukken van het boekje niet een heel sterke relatie tot elkaar hebben – ze bouwen in elk geval niet zo sterk op elkaar voort als andere boeken van Halík zoals Geduld met God en Niet zonder hoop. Toch zijn er een aantal thema’s die op meerdere plekken terugkomen, en die ook fundamenteel zijn voor Halíks visie op God. In het onderstaande zal ik een paar van deze thema’s behandelen.

Geheimenis

In een eerder artikel ging ik, onder andere aan de hand van Halík, in op het fundamentele verschil tussen de ‘wereldse’ focus op kenbare feiten en de christelijke focus op een veel grotere werkelijkheid. Ook in Het geheim van kerst legt Halik graag de nadruk op deze grotere werkelijkheid: ‘alles wat voor de beperkte capaciteit van onze zintuigen, onze rede en onze verbeelding toegankelijk is, [is] slechts een onbeduidend stukje van onze materiële en geestelijke wereld’. Buiten het ‘kenbare’ bereik van sluitende redeneringen, filosofische overdenkingen en wetenschappelijk bewijs ligt iets dat vele malen dieper is: het geheimenis van kerst. Al snel in de inleiding legt Halik uit wat hij hieronder verstaat, en waarom het voor het christelijke geloof zo belangrijk is. In tegenstelling tot hoe dit woord buiten het geloof gebruikt wordt, betekent geheimenis binnen het geloof níet dat ons denken de toegang wordt ontzegd. Integendeel, volgens Halík fungeert een geheimenis als een uitnodiging ‘tot een steeds diepere zoektocht’. Een geheimenis, of mysterie, is dus vooral een oproep om actief na te blijven denken, en je te verwonderen over dingen die je zelf nog niet bedacht had. De mens zal het goddelijke namelijk nooit ten diepste kunnen omvatten. Daarom heeft de geschiedenis een grote verscheidenheid aan interpretaties van dit geheim geproduceerd, en zal de toekomst dit ook blijven doen.

Een geheimenis is vooral een oproep om actief na te blijven denken.

Geloven betekent dan vervolgens de kunst om met dit geheimenis te kunnen leven, en het te respecteren, ‘niet tevreden te zijn met een oppervlakkige eerste waarneming, maar steeds weer teruggaan om opnieuw en dieper waar te nemen, te overwegen en te zoeken’. Geloven in een geheim vraagt dus veel van de mens – in ieder geval meer dan we gewend zijn in onze huidige maatschappij, waar we vooral getraind worden om zekerheid te hebben. In Het geheim van kerst benadrukt Halík dat geloven in een geheim ons geduldig, waakzaam, open en nederig maakt. In lijn met het net gepubliceerde boek van Herman Paul, Oefeningen in bescheidenheid, zou ik aan dit rijtje ook bescheidenheid willen toevoegen. Net zoals de geesteswetenschapper in Pauls boek geen claim kan leggen op ‘de waarheid’ in zijn onderzoeksgebied, kan de christen geen waarheidsclaim leggen op zíjn onderzoeksveld – God.

Ideologie

Op verschillende plekken in het boek verzet Halík zich dan ook tegen de tegenhanger van deze bescheidenheid: geloof als ideologie, als dogmatische propaganda, als oppervlakkige waarheid. Waar hij het in dit boekje houdt bij de oproep om het geloof weer als mysterie (en niet als bovengenoemde tegenhangers) te zien, gaat Halik in Geduld met God nog wat specifieker in op de rol van dit dogmatische denken in de kerk: ‘Zelfs in de kerk zie je nog steeds pogingen om God te begrijpen door het “weten over” in dogmatische defnities te vangen en onze relatie tot hem in de dwangbuis van een juridisch systeem. In plaats van de dramatische verhalen uit de Schrift, die steeds uitdagen tot een nieuwe doordenking en inspireren tot oorspronkelijke daden van dwaze liefde … krijgen we … een catechismus en logisch geordende leerboeken dogmatiek en ethiek’. Halik sluit zich liever aan bij de ‘theologen, mystici en heiligen die laten zien dat God een ondefinieerbaar mysterie is en de navolging van Christus … geen kwestie van voldoen aan een stelsel van ge- en verboden, maar van de dwaasheid van de liefde’.

Halík roept op om het geloof weer als mysterie te zien.

Bijna vijftig jaar eerder schreef onze eigen Godfried Bomans vergelijkbare teksten toen hij reflecteerde op de afbrokkelende rol van dit dogmatische denken in zijn katholieke kerk, iets dat vooral door de toenmalige oudere generatie als betreurenswaardig werd gezien. In zijn boek Beminde gelovigen slaat Bomans, met prachtige bewoordingen, de spijker op zijn kop: ‘In elk geval past die zekere, bijna juridische toon niet meer in de schroom, waarmee wij de ontzaggelijke geheimen der openbaring tegemoet treden. Men “weet” het allemaal zo stellig niet meer, niet uit gebrek aan geloof, maar vanuit een opnieuw ontwakend besef van menselijke ontoereikeindheid’.  

‘Ondefinieerbaar mysterie’, ‘schroom waarmee wij het mysterie tegemoet treden’, ‘dwaze liefde’. Voor mij was dit soort taal over het geloof cruciaal toen ik enkele jaren geleden, aan het begin van mijn studententijd, de zekerheid van het geloof van mijn jeugd, tegen mijn eigen wil in, door mijn handen zag glippen. Het bestaan van een god was niet meer vanzelfsprekend, en werd on-logisch. Het was juist de taal van Halík, met zijn focus op de dwaasheid, de on-logica, van het geloof, die mij de echte waarde ervan liet inzien. Dit geloof is niet afhankelijk van wetenschappelijke bewijzen of sluitende redeneringen, maar stoelt op geheimenissen die onze werkelijkheid overstijgen. In Het geheim van kerst benadrukt hij dan ook weer dat de kern van het evangelie draait om twee mysteries: de menswording van Kerstmis en de dood en verrijzenis van Pasen.

Het was de taal van Halík die mij de waarde van het geloof weer liet inzien.

Menselijkheid

Met de incarnatie van Christus begon volgens Halík een nieuw hoofdstuk van de menselijke geschiedenis: ‘de liefdevolle verbinding van het goddelijke met ons mens-zijn, de vermenselijking van de wereld’. Uit het kerstevangelie leren we dat het goddelijke medelijden met de gehele mensheid de diepste uitdrukking van het goddelijke Woord is, het biedt ‘een venster waardoor we een blik mogen werpen in het hart van God’. En deze mysteries, van de menswording en verrijzenis, zijn voor Halík geen interessante en ontroerende verhalen die eens in het verleden hebben plaatsgevonden, maar intussen niet meer echt relevant zijn. Halík benadrukt dat de hele kerkgeschiedenis altijd gedraaid heeft om het ‘doorgaande’ karakter van deze gebeurtenissen. ‘Het idee van de voortgaande incarnatie (incarnatio continua), het voorgaande lijden (passio continua) en de voortgaande opstanding van Christus (resurrectio continue)’. De voortgande incarnatie betekent dat Jezus ons nog altijd opzoekt in de vorm van ‘de onaanzienlijksten’ (Mattheüs 25). Ook gebeurt deze incarnatie volgens Halík bij evangelisatie, waarbij het geloof (‘niet een ideologie, maar genade’) zich in een cultuur incarneert. De voortgaande incarnatie betekent ook dat wij als mensen een opdracht hebben om steeds menselijker te worden. We dienen naast de schoonheid en de grootsheid van dit aardse bestaan ook het gewicht ervan te aanvaarden: lijden en dood. En juist hierin kunnen we ons verbonden voelen met Christus, die dit ook doorgemaakt heeft.

Avontuur

Dat God werkt in geheimenissen, en dat Jezus als een goddelijk geschenk voor de gehele mensheid uit de hemel is neergedaald, maakt dat Jezus niet iets is dat gelovigen en kerk zich als privébezit kunnen toe-eigenen. Steeds weer begeeft Jezus zich buiten de kerkmuren. Net zoals in het kerstevanglie het geval was, is Jezus nog steeds vindbaar ‘als kind van onwelkome immigranten, voor wie de mensen in Bethlehem hun deuren en harten gesloten houden, voor wie … onder het dak, in de woning van de vromen en rechtvaardigen geen plaats was’.

Voor Halík betekent Jezus volgen dan ook het avontuur aangaan om Jezus, in de anonimiteit van zijn huidige gedaante, op te zoeken. Het verhaal over Jezus’ komst op aarde is geen ‘idylle van een sentimenele, zoetige vroomheid … maar een oordeel dat ons wakker schudt uit het voortdurende egoïsme in de wereld, waarin Maria en Jozef tevergeefs aankloppen’. En hoe lastig het ook klinkt om Jezus te moeten ontdekken ondanks zijn vermommingen, volgens Halík heeft Jezus, net zoals toen hij zich bij de angstige discipelen identificeerde na Zijn opstanding, altijd een duidelijk identiteitsbewijs: zijn wonden. Als christenen dienen we dus de wonden van de wereld op te zoeken, en hierin het licht van kerst te laten zien. Als we dit met een oprecht hart doen, mogen we er zeker van zijn dat we Jezus volgen.

Jezus heeft een duidelijk identiteitsbewijs: zijn wonden.

Het geheim van kerst biedt door haar karakter als een verzameling korte preken niet de mogelijkheid om bepaalde thema’s ten volle uit te diepen, waardoor de lezer af en toe ietwat onbevredigend achterblijft als zijn aandacht is getrokken door een van de vele kernachtige en mooi verwoorde passages van Halík. Desondanks kan dit boekje worden gelezen als een mooi manifest dat christenen oproept om je écht te laten transformeren door het kerstverhaal. Vaak is ‘onze vroomheid nu dor en vreugdeloos, uitgedroogd en opgebrand, zonder humor en zonder pit’. In dit boek bidt Halík richting God of Hij ons hieruit wil bevrijden, ons een dorst wil geven naar onuitputtelijke liefde zonder grenzen, ons geloof weer vruchtbaar wil maken, zodat we in een voortdurend advent gaan leven, en ‘Hem, die onze toekomst is, tegemoet snellen met een verliefd verlangen!’.

Wouter Hofland heeft een bachelor in Politicologie en Geschiedenis, en volgt nu een onderzoeksmaster Ancient History aan de Universiteit Leiden. In zijn onderzoek richt hij zicht met name op de transitie van de Romeinse naar de post-Romeinse wereld in de Late Oudheid. Daarnaast leest en schrijft hij graag over schrijvers en denkers als G.K. Chesterton, J.R.R. Tolkien en Tomáš Halík.

Wil je Het geheim van kerst bestellen?

In Het geheim van kerst brengt de Tsjechische theoloog en priester Tomáš Halík op diepzinnige en ontroerende wijze de spirituele betekenis van de bijbelse verhalen over de verwachting en komst van de Verlosser dichterbij. Wat is de essentie van kerst? Centraal staat het verlangen van de mens naar hoop en vreugde in tijden van duisternis – en het antwoord dat God daarop geeft. Een inspirerend boek voor deze bezinningsvolle tijd van het jaar.

Bestel Het geheim van kerst