Een hersenspinsel bij Kruis en munt

In Kruis en munt beschrijven prof. dr. Lans Bovenberg en prof. dr. Paul van Geest hoe het denken over economie en welzijn gebaat is bij een transdisciplinaire benadering waarin zowel zachte als harde wetenschappen, en met name de theologie, een rol spelen. Dit gedachtegoed komt goed tot uiting in hoofdstuk 6: De onmisbaardheid van waarden in de economie.

De schrijvers laten duidelijk zien dat wij ons denken en handelen kunnen en moeten laten leiden door waarden. Dit is vaak nog niet het geval. Veel van ons denken en handelen wordt aangestuurd door oude, evolutionaire systemen in onze hersenen – systemen zoals de pijn- en genotsnetwerken. Deze systemen sturen ons richting gedrag dat ons op korte termijn genot brengt – bijvoorbeeld in de vorm van aandacht, geld en macht –, maar dat ons (en vaak ook anderen), op langere termijn schade berokkent – bijvoorbeeld in de vorm van ongelijkheid, ziektes, vervuiling, migratie en oorlogen.

In het boek Passies van het brein. Waarom zondigen zo verleidelijk is heb ik dit als volgt samengevat als: we handelen op de korte termijn vaak ‘fijn’ (genot) waardoor lange termijn ‘pijn’ (lijden) ontstaat. Door de tijd zijn er hersennetwerken ontstaan – waarin de prefrontale hersenschors, een gebied voor in de hersenen, een belangrijke rol speelt – die ons met behulp van de kracht van waarden kunnen sturen naar het omgekeerde, te weten: korte termijn ‘pijn’ (lijden) en lange termijn ‘fijn’ (geluk).

Bij korte termijn pijn en lange termijn fijn is er een balans tussen eigenbelang en korte termijn denken aan de ene kant, en het belang van anderen – pro-sociaal gedrag – en lange termijn denken aan de andere kant. Waarden kunnen ons helpen bij de ontwikkeling van deze balans. De hersennetwerken kunnen dit omdat zij het korte termijn lijden zin geven en in dienst laten staan van geluk en voldoening op de langere termijn, zoals sommige auteurs uitleggen. Hierdoor kunnen ze een sterkere invloed uitoefenen op ons denken en doen dan de dwingende drang naar genot op de korte termijn. Er ontstaat dan zoals Meeks en Jeste dat genoemd hebben, een biologisch systeem van wijsheid waarin de krachten van oudere hersennetwerken en nieuwe hersennetwerken in balans zijn. Neuroplasticiteit, de mogelijkheid van de hersenen om zich te ontwikkelen op basis van de informatie waaraan zij blootgesteld worden, maakt deze ontwikkeling en daardoor een betere toekomst voor ons allen, mogelijk.