Geen stem te klein

In 2020 werd de Oegandese klimaatactiviste Vanessa Nakate tijdens het World Economic Forum in Davos door persbureau AP uit een groepsfoto geknipt. Zij was de enige zwarte, Afrikaanse deelnemer; de anderen waren wit. De beelden veroorzaakten wereldwijde verontwaardiging en brachten Nakate ertoe haar activisme expliciet intersectioneel te maken.

Nakate is geboren en groeide op in Oeganda. Op jonge leeftijd vond zij inspiratie in het activisme van Greta Thunberg – een van de vier andere activisten op de foto in Davos, waar zij was uitgeknipt. Nakate begon haar inzet voor klimaatrechtvaardigheid in 2019, als 22-jarige. Sindsdien heeft ze zich ontpopt tot een van de meest prominente Afrikaanse stemmen in de wereldwijde klimaatbeweging. Haar werk bouwt voort op andere Afrikaanse stemmen voor klimaatrechtvaardigheid, zoals de Keniaanse winnares van de Nobelprijs voor de Vrede (2004), Wangarĩ Maathai.

Het Congo-regenwoud: de grootste koolstofput ter wereld

In een interview met de International Union for Conservation of Nature (2023) onthulde Nakate hoe zij, ondanks haar grote verlegenheid, uiteindelijk de kracht en moed had gevonden om publiekelijk te protesteren. Ze begon door elke vrijdag te demonstreren in de straten van Kampala, gesteund door haar familie, nadat ze zich realiseerde dat “geen stem te klein is om een verschil te maken, en geen actie te klein om de wereld te veranderen.” Aanvankelijk vestigden haar protesten de aandacht op klimaatcrises, zoals de vernietiging van het tropische regenwoud in het Congobekken door houtkap en andere activiteiten van lokale en multinationale bedrijven. Deze regenwouden, ook wel bekend als het Congo-regenwoud, vormen het op één na grootste bos ter wereld en de grootste koolstofput.

Koolstofputten zijn natuurlijke of kunstmatige reservoirs die meer koolstofdioxide opnemen dan ze uitstoten. Ze verminderen zo de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer en helpen klimaatverandering tegen te gaan. Het Congo-regenwoud neemt zelfs meer koolstofdioxide op dan het grootste bos ter wereld: het Amazonewoud.

Het Congo-regenwoud heeft de bijnaam de ‘hartslag’ of de ‘longen’ van Afrika, vanwege zijn cruciale rol voor voedselzekerheid, zijn capaciteit als koolstofput en als habitat voor talloze (bedreigde) diersoorten. Tragisch genoeg wordt het regenwoud geconfronteerd met ongebreidelde ontbossing om aan de stijgende commerciële vraag te kunnen voldoen. Het Congobekken kampt met ongekende ecologische crises: de vernietiging van habitats van wilde dieren, een afnemend vermogen om klimaatverandering te weerstaan en het verlies van waardevolle bronnen van medicijnen, voedsel en schoon water.

Nakates strijd voor klimaatrechtvaardigheid en tegen racisme

Het incident in Davos in 2020 gaf Nakate meer inzicht in de raakvlakken tussen klimaatonrechtvaardigheid en racisme. In een verklaring aan CNN getuigt Nakate dat ze toen voor het eerst werkelijk begreep wat “racisme” betekende. Op Twitter (nu X) vroeg ze: “Ik ben uit deze foto geknipt! Waarom?” En ze voegde toe: “Je hebt niet alleen een foto uitgeknipt. Je hebt een continent uitgewist. Maar ik ben sterker dan ooit.”

Sindsdien verdedigt Nakate onverminderd haar stem én die van andere Afrikaanse en gemarginaliseerde activisten, om ervoor te zorgen dat zij gehoord worden aan de wereldtafels waar belangrijke milieubeslissingen worden genomen. Ook zet ze zich in om het buitensluiten of verzwijgen van dergelijke stemmen in de westerse mainstream media tegen te gaan. In een bericht op X, geciteerd door AlJazeera, stelt ze: “Veel van deze [Afrikaanse] activisten hebben dit meegemaakt, maar hadden niet de kracht om het te uiten. Nu is het tijd om daar een einde aan te maken.”

Je hebt niet alleen een foto uitgeknipt, je hebt een continent uitgewist. Maar ik ben sterker dan ooit – Vanessa Nakate

Nakates wekelijkse protesten vergrootten haar internationale bekendheid. Ze werd een herkenbaar gezicht in de wereldwijde jongerenbeweging wiens activisme wordt omschreven als staken voor klimaatrechtvaardigheid. Haar acties leidden tot de oprichting van de Rise Up Movement, die tot doel heeft de stemmen van andere klimaatactivisten te versterken.

A Bigger Picture: pleidooi voor Afrikaanse stemmen in de klimaatcrisis

Sinds 2022 is Nakate UNICEF Goodwill Ambassadeur, met als missie buitengesloten en gemarginaliseerde stemmen aan het woord te laten in gesprekken waar ze eerder geen toegang toe hadden. Daarmee bouwt zij voort op haar eerdere werk, zoals haar boek A Bigger Picture: My Fight to Bring a New African Voice to the Climate Crisis (2021).

Een boekbespreking door Thandokazi Maseti geeft enkele scherpzinnige analyses van het boek. Die helpen begrijpen hoe Nakate klimaatactivisme benadert vanuit een intersectioneel perspectief. Nakates boek begint met een beschouwing over het incident rond de foto in Davos en maakt duidelijk dat de voorkeur voor westerse stemmen een van de grote uitdagingen in de strijd voor klimaatrechtvaardigheid is. Het “uitsnijden” van Nakate stond symbool voor het uitsluiten of tot zwijgen brengen van niet-westerse stemmen zoals de hare. Want iets kan niet worden uitgesneden of genegeerd als het niet bestaat. Nakate wás er – net als de gemarginaliseerde gemeenschappen uit het mondiale Zuiden.

Het uitsnijden van de foto heeft mijn activisme en de loop van mijn leven veranderd – Vanessa Nakate

Nakate schrijft in haar boek dat “het uitsnijden van die foto de loop van mijn activisme en mijn leven heeft veranderd. Het veranderde mijn gedachten over ras, geslacht, gelijkheid en gerechtigheid op het gebied van klimaatverandering, en het leidde tot de woorden die u nu leest.” ^[1] De door haar genoemde kruispunten maken duidelijk dat klimaatcrises onlosmakelijk verbonden zijn met sociale, economische en politieke ongelijkheden. Het zijn vaak de meest gemarginaliseerde gemeenschappen die het zwaarst worden getroffen door klimaatrampen zoals overstromingen, droogtes en de daaruit voortvloeiende misoogsten en verstoringen van ecosystemen. Zij worden bovendien disproportioneel geraakt door grootschalige monocultuurlandbouw voor exportgewassen (“cash crops”), die familie- en gemeenschapsgronden in beslag neemt en op termijn de bodem uitput.

Kwetsbaarheid voor klimaatverandering is vaak gendergerelateerd

Een ander inzicht uit het boek is dat kwetsbaarheid voor klimaatverandering vaak samenhangt met gender. Vrouwen in minder geïndustrialiseerde en economisch achtergestelde samenlevingen worden het zwaarst getroffen, terwijl juist deze gemeenschappen veel minder bijdragen aan klimaatverandering dan de welvarende wereld.

In samenlevingen waar vrouwen en meisjes verantwoordelijk zijn voor het huishouden, bemoeilijkt klimaatverandering hun toegang tot fossiele brandstoffen, water, voedsel en andere basisvoorzieningen.^[2] Daarnaast komt de veiligheid van iedereen in het gedrang wanneer banen en scholen worden getroffen door milieurampen. Dit vergroot het risico op ziekten, vervuiling en schade aan zowel de natuurlijke als de bebouwde omgeving. Voor Nakate tonen deze voorbeelden aan waarom deze gemeenschappen een integraal onderdeel moeten zijn van de besluitvorming over hun huidige en toekomstige realiteit.

De Bruine Agenda en de Groene Agenda

Een betere samenwerking tussen voorstanders van klimaatrechtvaardigheid uit de meerderheidswereld en het mondiale Noorden is cruciaal. Activisten en klimaatlobbyisten uit de meerderheid van de wereld hanteren vaak intersectionele benaderingen, zoals de zogenoemde Olijf- of Bruine Agenda. Activisten uit het Noorden daarentegen, hebben de neiging om interventionistische benaderingen promoten, zoals de Groene Agenda.

De Groene Agenda richt zich op het beteugelen van de invloed van welvaart en overconsumptie op het milieu. Deze agenda houdt zich bezig met de langetermijneffecten van klimaatverandering en bevordert daarom zowel structurele als individuele gedragsveranderingen, zoals minder vlees eten, minder autorijden en vliegen, en meer recyclen. Vanuit dit oogpunt liggen de prioriteiten bij duurzaamheid en het terugdringen van de impact van grote bedrijven op hun koolstofvoetafdruk en andere vormen van milieuaantasting.

De last om te pleiten voor klimaatnood mag niet bij gemarginaliseerde groepen liggen, zonder de structuren te bevragen die hen al vanaf het begin kwetsbaar maken – Thandokazi Maseti

De Olijf- en Bruine Agenda’s richten zich zowel op de korte als de lange termijn en beschouwen klimaatverandering en sociaaleconomische problemen als afzonderlijke, maar nauw met elkaar verweven strijd. Een meer welvarende samenleving wordt misschien niet direct geconfronteerd met de gevolgen van bijvoorbeeld toenemend vliegverkeer of giftige mijnbouwactiviteiten, maar elders op de planeet zijn die effecten al voelbaar. Activist Ken Saro-Wiwa liet dit zien in zijn verzet tegen de invloed van oliemultinationals op zijn gemeenschap en het milieu in Nigeria. De oliebedrijven waren verantwoordelijk voor “olielekkages die hun landbouwgrond binnensijpelen en gasfakkels hen verstikken.”

Het combineren van inspanningen en strategieën voor belangenbehartiging kan meer succes opleveren bij het tegengaan van klimaatverandering én de onderlinge ongelijkheden en onrechtvaardigheden waarmee individuen en samenlevingen vandaag worden geconfronteerd. Dit draagt bij aan een duurzamere toekomst. Uiteindelijk mag “de last om te pleiten voor klimaatnood mag niet bij gemarginaliseerde groepen liggen, zonder de structuren te bevragen die hen al vanaf het begin kwetsbaar maken.”

Epistemologieën uit het Zuiden

Deze blik op Nakates belangenbehartiging maakt duidelijk dat voor haar – en voor velen in het Zuiden – “de toekomst moet beginnen bij het Zuiden en niet alleen het Zuiden moet omvatten.” ^[3] Het is een krachtig argument voor het centraal stellen van de epistemologieën: de ervaringen, actuele en overgeleverde kennis van de mensen die het hardst door klimaatverandering worden getroffen.

Een voorbeeld van een inzicht uit deze epistemologieën is dat het milieu vaak wordt gezien als een actieve entiteit. Vanuit dat perspectief wordt meer rekening gehouden met het feit dat het milieu reageert op menselijk ingrijpen. Menselijke activiteit – positief of negatief – kan daarom naar verwachting proportionele consequenties vanuit het milieu terugverwachten.

Tips voor individuele belangenbehartiging

Demonstranten die “toeslaan” voor klimaatrechtvaardigheid worden geconfronteerd met uiteenlopende veiligheidsrisico’s. Sommigen worden op verschillende manieren “uit de foto geknipt” – met andere woorden: hun stemmen worden uit de publiciteit gehaald. Bij anderen kan afkeuring zelfs hun leven en carrière bedreigen.

Nakates ervaring inspireert, want ondanks tegenstand blijven voorvechters als zij gemotiveerd en toegewijd aan positieve transformatie, omdat niets doen rampzalige gevolgen kan hebben. Individuele belangenbehartiging kan voor sommigen overweldigend zijn, en vanuit haar eigen ervaringen geeft Nakate in A Bigger Picture enkele tips die voor veel mensen nuttig kunnen zijn:

• Volhard in je passie voor belangenbehartiging
  
• Leer van je eigen ervaring en van die van anderen
  
• Denk globaal en intersectioneel, en zoek verbinding met anderen – lokaal én internationaal – door gebruik te maken van steeds verdere ontwikkelende communicatie- en samenwerkingsmiddelen.
  
• Zorg goed voor jezelf om burn-out te voorkomen.
  
• Blijf creatief in je manier van actievoeren en communiceren.
  
• Wees de verandering die je in de wereld wilt zien.

Deze adviezen worden pas echt praktisch wanneer ze worden gedragen door het geloof dat verandering mogelijk is.

Over de auteur

Thandi Soko-de Jong is een theoloog en promovenda aan de Desmond Tutu Centre for Religion and Social Justice, University of the Western Cape. Ze is co-moderator van de Gender Justice Reference Group van de Wereldraad van Kerken en actief betrokken bij diverse netwerken rond theologie en sociale kwesties.

Literatuur

^[1] Nakate (2022), A Bigger Picture, blz. 3.

^[2] Maseti, “An Intersectional Approach to Climate Justice Activism,” 134.

^[3] Soko, Thokozile J. 2025. “Reimagining Sustainable Futures: Voices from the Global South – Spirituality and Grounded Identities.” Lezing gepresenteerd tijdens de Conferentie Geesteswetenschappen en Sociale Wetenschappen: Reimagining Sustainable Futures: Voices from the Global South, 7-8 Augustus 2025, University of Malawi, Zomba, Malawi.

Ook interessant