Gelijk de Heer Jezus

Door de wonderen en grote tekenen die Stefanus verricht, vol van genade en kracht (6,8), heeft hij in dit boek een statuur als van Jezus in het evangelie. Daar blijft het niet bij. Er worden valse beschuldigingen tegen Stefanus ingebracht die vergelijkbaar zijn met die tegen Jezus (6,14). En na de daaropvolgende preek voor het Sanhedrin (7,1-53) bidt Stefanus bij zijn steniging: ‘Heer Jezus, ontvang mijn geest’ en ‘Heer, reken hun deze zonde niet aan’ (7,59-60).

Niet alleen verbindt Stefanus zich met Jezus door tot Hem te bidden, maar ook door de inhoud van zijn gebed, dat – in dit verband opmerkelijk – alleen bij Lukas-Handelingen onderdeel is van Jezus’ passie (Luc. 23,34). Met zijn gebed om vergeving van hen die deze zonde hebben gedaan, is de passie van Stefanus direct verbonden met die van Jezus. We komen tot de slotsom dat het lijden van Stefanus en zijn sterven niet slechts verwijzen naar dat van Jezus, maar er zelfs mee verweven zijn. Stefanus neemt hier de gestalte aan van Jezus, met wie hij verenigd is in zijn lijden.

Gelijk een engel

De vereniging in het sterven van Stefanus met dat van Jezus is geen incident, maar het slotstuk van een weg van wonderen en grote tekenen, die Stefanus was begonnen na zijn aanstelling als diaken door verkiezing en handoplegging (6,5-6). Ja, zijn sterven zelf moet gezien worden als wonder en groot teken, vol van genade en kracht. Daarvan getuigt immers zijn aangezicht toen hij naar het Sanhedrin was gebracht. Allen die daar zitting hadden en hun ogen op hem gericht hielden, zagen zijn aangezicht. Het was gelijk het aangezicht van een engel (6,15). De betekenis van deze gelijkenis blijkt uit de slotregel van de lange preek die Stefanus houdt nadat de hogepriester hem heeft gevraagd of de ingebrachte beschuldiging tegen hem waar is (7,1).

Wat in de toehoorders een hevige toorn doet ontbranden, is wat zij hem in zijn preek als laatste horen zeggen: ‘Wie (“wie” is hier object) van de profeten hebben uw voorouders niet vervolgd? Degenen die de komst van de Rechtvaardige aankondigden hebben ze gedood, en zelf hebt u nu de Rechtvaardige verraden en vermoord, u die de wet ontvangen hebt door tussenkomst van de engelen, maar er niet naar hebt geleefd’ (7,52-53 – NBV21).

Knarsetandend horen ze Stefanus, vol van heilige Geest en met de blik gericht naar de hemel, gelijk een engel van God verkondigen wat hij ziet: de hemel geopend en de Mensenzoon, staande aan Gods rechterhand. Maar zij nemen de boodschap niet aan. Schreeuwend, hun oren dichthoudend, stormen zij op hem af. Ze zijn eendrachtig. Dat wil zeggen: met zijn allen tegen één, zoals zo vaak gebeurt. Waarom komen de kwaaddoeners altijd met zijn allen, vaak schreeuwend en brullend? Omdat ze op zichzelf zwak zijn, weinig kunnen uitrichten, en geen deugdelijke argumenten hebben om in te brengen.

Uitzinnig geworden van woede grijpen ze Stefanus, werpen hem de stad uit en stenigen hem. Hij is de eerste martelaar in de prillekerk. De viering van de H. Stefanus is dan ook daags na Kerst, na het prille begin van de kerk met de menswording van de Zoon, die Stefanus heeft zien staan in de hemel, en wiens nabijheid hij zocht, wetend dat hij zou gaan sterven.

De heilsdaden van weleer

Degenen die Stefanus ervan beschuldigden ‘tegen de heilige plaats en de Tora’ te preken (6,13), beseffen na zijn preek dat het engelachtige aangezicht van Stefanus kan betekenen dat de Tora – waarnaar zij niet leven – hun opnieuw gebracht wordt vanuit de hemel door tussenkomst van deze diaken. Het feit dat de hemel geopend is, wil niet alleen zeggen dat Stefanus daar een blik in kan werpen, maar ook dat het heil van weleer, de grote heilsdaden van God uit het verleden, nog altijd bezig zijn te geschieden. De wonderen en grote tekenen van de Rechtvaardige in de evangeliën zijn daar het bewijs van, alsook de wonderen en grote tekenen die door Stefanus zijn verricht. Gods heilsdaden van weleer kun je bezien in het licht van zijn heilsdaden nu. De Tora lees je af uit de wonderdaden en tekenen die nu geschieden.

Uitgezaaid zijn

De continuïteit van Gods handelen in de geschiedenis van mensen wordt zichtbaar in de preek van Stefanus. Hij baseert zich vooral op Genesis en Exodus. In deze twee boeken van de Tora komt aan het licht dat Gods scheppend en bevrijdend handelen doorgaat, tot de voltooiing ervan op de jongste dag. Met het gebed bij zijn eigen sterven en zijn zicht op de geopende hemel verkondigt hij dat Gods heilsdaden uit de Tora te herkennen zijn in het leven en sterven van Jezus, alsook in de vroege kerk. Zijn eigen sterven vormt hiervan het bewijs. Want de vervolging, onder meer door Saulus – die nu nog ingestemd had met de liquidatie van Stefanus (8,1), maar later zelf zal behoren tot de volgelingen van Jezus – vormt het begin van de verspreiding van allen die te Jeruzalem vervolgd zijn.

Dat die verspreiding – hoewel ingezet door de vervolging – vruchtbaar is, blijkt uit de wasdom van de kerk. Als uit een klein zaad is een grote boom gegroeid waarin vele vogels nestelen.

Het Griekse woord voor verspreiden (8,1) is ‘uitzaaien’ (diaspeiroo). Wie de preek terugleest tot het begin ervan (7,6) komt het woord ‘zaad’ (Gr.: sperma) tegen, dat stamt van het werkwoord zaaien (Gr.: speiro). Gods grote teken in de tijd, zijn zegen aan Abraham, de belofte van heil, wordt voortgezet in zijn nakomelingen. Hij geschiedt aan hen die de Tora hebben ontvangen, aan hen die de Tora uitgelegd horen worden, en aan hen die ernaar leven.