Gods wijsheid schept orde

Een zondag in de herfst

Want wie mij vindt, vindt het leven, en ontvangt de gunst van de HEER. (Spreuken 8:35)

Schriftlezing: Spreuken 8:1-5 en 22-36

Liturgisch kader

In deze tijd van het jaar is het niet nodig rekening te houden met het ritme van het kerkelijk jaar en de evangelieteksten die daarmee verbonden zijn. Dat geeft gelegenheid om minder bekende bijbelgedeeltes, bij voorkeur uit het Oude Testament, onder de aandacht te brengen. Wie het aardig vindt om een thema uit te diepen, zou er bijvoorbeeld voor kunnen kiezen om een korte serie te wijden aan bijbelse wijsheid en daarbij een selectie te maken uit de wijsheidsliteratuur (Spreuken, Prediker, Job). Deze schets past daarbij.

Hoofdstuk 8 vormt een eenheid die eigenlijk in zijn geheel moet worden gelezen. Omwille van de lengte kies ik ervoor een selectie te maken waarin de hoofdlijn goed naar voren komt.

Liedsuggesties

Liederen waarin de wijsheid bezongen wordt, zijn bijvoorbeeld

• Een rijke schat van wijsheid (Liedboek 313)
• Eeuwig Woord, U willen wij bezingen (Liedboek voor de kerken 476)

Uitleg

Tot het Oude Testament behoren drie boeken die gerekend worden tot de wijsheidsliteratuur. Wie deze bestudeert, merkt dat daarin aangesloten wordt bij de (levens)wijsheid die men destijds in Israël en omringende volken bezat. Tegelijk nemen deze boeken daar op een kritische manier afstand van. De wijsheid die van God komt, is immers van een andere orde dan de wijsheid van mensen. In Spreuken vinden we tal van uitspraken die wij herkennen als spreekwoorden en gezegdes, met name vanaf hoofdstuk 10. De eerste 9 hoofdstukken vormen als het ware een inleiding waarin erop aangedrongen wordt dat de zoon/leerling de lessen van zijn vader/meester ter harte neemt, die in de rest van het boek beschreven staan (1:8). In dit eerste deel wordt benadrukt dat ware wijsheid een godsdienstige dimensie heeft: ‘Het begin van alle kennis is ontzag voor de HEER’ (1:7); en, volgens het gedeelte dat hier besproken wordt, zelfs een goddelijke oorsprong.

In hoofdstuk 8 wordt wijsheid (Hebreeuws: chochma, Grieks: sophia) voorgesteld als een vrouw. Dat kan opmerkelijk zijn in een cultuur waarin de combinatie vrouw en verstand niet vanzelfsprekend was. (Overigens wordt ook de dwaasheid in hoofdstuk 9 voorgesteld als een vrouw.) Het geeft in de voorstelling van Spreuken in ieder geval een spannend beeld: vrouwe Wijsheid treedt op als verleidster. Haar ‘slachtoffers’ zijn de mannen die het in deze wereld vaak voor het zeggen hebben. Vrouwe Wijsheid zoekt hen bovenop de heuvels, bij de kruispunten en bij de poorten van de stad (vers 2 en 3). Dat lijken niet toevallig de plaatsen waar ambitieuze mannen in die tijd rondhingen; waar die geconfronteerd werden met andere verleidingen: politieke macht (de oudsten verzamelden zich in de poorten van de stad), economische macht (waar handelskaravanen elkaar kruisen, valt geld te verdienen) en godsdienstige macht (altaren voor afgoden worden op de heuvels gebouwd, waar bij gelegenheid ook prostitutie plaats vond). Vrouw Wijsheid probeert op die plekken de aandacht van de machthebbers af te leiden, in de hoop dat zij hen kan bewegen tot verstandige beslissingen (vers 4 en 5). Nog beter is het, wanneer vrouw Wijsheid de mannen niet hoeft op te zoeken op verdachte plaatsen, maar dat zij zich uit eigener beweging bij haar thuis melden (vers 34).

Aansluitend bij de genoemde levensterreinen wordt in de verzen 6 tot en met 21 onder meer betoogd dat wijsheid (met betrekking tot handel) kostbaarder is dan goud en (met betrekking tot het openbaar bestuur) een leidraad voor koningen en heersers.

Vanaf vers 22 motiveert vrouw Wijsheid waarom zij alle aandacht verdient: vanwege haar goddelijke afkomst. Wijsheid blijkt een eigenschap van God te zijn, die ten grondslag ligt aan de schepping. Daar klinkt dus een kritische noot ten opzichte van de gangbare wijsheidstraditie, waarop de leiders van het volk zich wellicht beriepen. Goddelijke wijsheid gaat vooraf aan alle kennis die mensen in de loop van de geschiedenis hebben opgedaan. Met wijsheid heeft God de chaos van het begin geordend, waardoor alles zijn plaats heeft gekregen: van de bergen tot de zandkorrel. In vers 30 en 31 wordt de relatie tussen God en de Wijsheid getekend als een gelukkig huwelijk: ze geven elkaar vreugde.

Zo wordt wijsheid een regel om naar te leven. Of, nog scherper geformuleerd: zo wordt wijsheid een bron van leven en zegen (vers 35). Terwijl, omgekeerd, het negeren van deze wijsheid leidt tot schade, en zelfs tot de dood.

Aanwijzingen voor de prediking

Wijs om te beginnen op situaties die als chaotisch kunnen worden ervaren: de landelijke of internationale politiek, de veelheid aan crises waar we ons voor geplaatst zien, of wellicht spelen er zaken in het persoonlijk leven van de hoorder. (Haak bijvoorbeeld aan bij het voorbeeld van de Lego, zie hieronder bij de ideeën voor kinderen: wie kan daar nog wat van maken?) Hoe zou het zijn wanneer we ons in die verschillende verwarrende contexten door Gods wijsheid laten leiden? Zou dat verschil maken?

Probeer vervolgens een zo concreet mogelijk beeld te schilderen van vrouw Wijsheid. Een krachtige, zelfverzekerde vrouw, die mannen – de leiders van die tijd – opzoekt in de poort, op de kruisingen, op de heuvels… Wat treft zij daar aan? Wat houdt de mannen bezig? Waardoor laten zij zich (ver)leiden?

Je zou erop kunnen wijzen dat Spreuken traditioneel aan Salomo wordt toegeschreven: ook zonder daar definitieve uitspraken over te doen, kan hij als voorbeeld dienen van een koning die zowel wijze als dwaze beslissingen nam. Met alle gevolgen van dien: wijze beslissingen leidden tot voorspoed en zegen; de verleiding tot afgoderij veroorzaakte uiteindelijk de scheuring van het rijk.

Vertaal dit vervolgens ook naar onze levens: hoe gemakkelijk zijn wij te verleiden, dwaalt onze aandacht af van wat wijs is naar zondig gedrag? Bijvoorbeeld wanneer we een of andere vorm van macht voor het grijpen hebben… Het ligt misschien voor de hand om naar politici te wijzen, die voor eigenbelang kiezen en oorlogen beginnen. Maar ongetwijfeld doen zulke situaties zich ook voor in onze gezinnen, op de werkvloer, bij de sportclub en in de kerk. Stimuleer de hoorders daarom om te luisteren naar de goddelijke wijsheid die te vinden is in zijn Woord. Vertel daarbij hoe heilzaam dat is: de wijsheid van God bracht bij de schepping leven voort. Uit de chaos creëerde Hij de ideale omstandigheden voor een goed leven. Er is geen enkele reden om ervan uit te gaan dat dat nu anders is.

Wat mij betreft, kies je er als prediker voor om je niet te verliezen in te vergaande filosofische bespiegelingen over de pre-existente Wijsheid. Wanneer de kerk Spreuken 8 leest, vallen natuurlijk de overeenkomsten op met wat wij belijden over de Zoon van God. Je zou kunnen zeggen: zoals Johannes in het begin van zijn evangelie schrijft dat het Woord vlees geworden is. Zo is ook Gods Wijsheid vlees geworden in de persoon van Jezus. Hij is de belichaming van Gods wijsheid. De oproep in Spreuken 8 om ons te laten leiden door vrouw Wijsheid kun je dus in de verkondiging vertalen naar een oproep om gehoor te geven aan Jezus. Ook Hij is verschenen in de poorten van de stad, op de heuvels en op de kruispunten van de wegen om zijn evangelie te verkondigen. Wat vrouw Wijsheid in Spreuken 8, vanaf vers 4, de mensen toeroept, zouden ook de woorden van Jezus kunnen zijn die ons tot bekering roept.

Dat leidt tot de conclusie: God wil door Jezus de chaos in jouw leven oplossen, alles wat kapot is (al dan niet als gevolg van zonde) heel maken. Wie wijs is, zorgt ervoor om bij vrouw Wijsheid in de buurt te blijven, ofwel: om in de nabijheid van Jezus te zijn. Hij helpt je niet alleen om verstandige keuzes te maken, maar ook om orde te schepping in jouw wereldje. Hij leert ons om te gaan met de chaos die ons omringt en hoe je te midden daarvan goed kunt leven. En laten we bidden dat ook onze leiders zich hierdoor laten leiden…

Ideeën voor kinderen en jongeren

Neem voor de kinderen een bak met Lego mee. Toon hun wat je bij je hebt en vraag hun wat het is. Neem geen genoegen met het antwoord ‘Lego’, maar vraag wat het moet voorstellen… Nu zijn het allemaal losse steentjes. Maar je zou er natuurlijk iets moois van kunnen maken! (Misschien kun je met een paar steentjes iets bouwen; misschien kun je de kinderen daarbij laten helpen.) Dit doet God ook: vroeger toen Hij de wereld schiep. En nog steeds: als er dingen niet kloppen, als er iets niet goed gaat, als alles in de war lijkt, wil God er (weer) iets moois van maken!

Geraadpleegd

Kidner, D. (1964). Proverbs – Tyndale Old Testament Commentaries. Intervarsity Press.

Murphy, R.E. en Huwiler, E. (1999). Proverbs, Ecclesiastes, Song of Songs – New International Biblical Commentary. Authentic Media.

M. Heemstra, Hoge christologie als Joodse scheppingstheologie (artikel op Theologie.nl)