Handel en wandel – kerk en kolonialisme

Vorig jaar kwam er aandacht voor het thema van slavernij en kerk vanwege de viering in 2023 van de afschaffing ervan, 160 jaar geleden. De artikelen in dit jaarboek behandelen de historische achtergrond. Want hoe betrokken was de kerk nu echt bij het Nederlands slavernijverleden?

Daar zal de lezer geen definitief antwoord op krijgen. Wel bieden de auteurs boeiende inzichten in de verschillende situaties ter wereld waarin de Nederlandse kerk opereerde. In het verleden schreven historici over de koloniale geschiedenis en zagen de kerk als een onderdeel ervan. Theologen en kerkhistorici benaderden deze tijd meestal als zendingsgeschiedenis. In deze bundel wordt expliciet gekeken naar de rol van de kerk binnen de koloniale werkelijkheid.

Kerkplanting

Dat is ook steeds een andere culturele werkelijkheid. In eerste instantie kwam de kerk mee met de koopvaardijschepen.

Daarop voeren predikanten mee, en nog meer ziekentroosters. Zij waren in dienst van de Verenigde Oost Indische en de West Indische Compagnie, organisaties die door de Staten-Generaal ook gezien werden als een protestants instrument tegenover de katholieke Spanjaarden en Portugezen.

Op de kusten waar de eerste koloniën gevestigd werden, kwam dus ook een protestantse kerk. Leon van den Broeke maakt aan de hand van de correspondentie van de deputaten van de classes duidelijk hoe hecht de relatie was tussen kerkgenootschap en handelsmaatschappij.

Maar in elke cultuur ontstond een andere relatie tussen de protestantse kerk en de koloniale overheid. In Suriname hielden plantage-eigenaren evangelisatie onder totslaafgemaakten lange tijd tegen. Uiteindelijk stond de staat toe dat de Moravische Broeders bekeerlingen maakten. Hun inzet was echter vooral het zielenheil, concludeert Maurice San A Jong in zijn bijdrage: geestelijke bevrijding.

Op Curaçao bleef de protestantse kerk een kerk voor de (witte) elite terwijl de plaatselijke bevolking zich thuis voelde bij de katholieke en de tambú rituelen (Rose Mary Allen en Alma Louise de Bode-Olton).

Op Ceylon (Sri Lanka) probeerde de kerk inderdaad de plaatselijke bevolking, grotendeels boeddhistisch en hindoeïstisch, te bekeren. Er werden scholen gesticht en schoolmeesters opgeleid. Bente de Leede laat de grote verschillen zien tussen de Nederlandse religieuze opvattingen (de catechismus!) en de belangen en gewoonten van de Sri Lankanen zelf.

Zendelingen zagen niet wat er onder hun ogen gebeurde

Op een andere manier speelt zich datzelfde af in de negentiende eeuw, bij het zendelingsechtpaar Van Hasselt-Mundt op Nieuw Guinea. Het gaat dan minder over het leren van de catechismus, maar juist over het calvinistische arbeidsethos. Geertje Mak beschrijft hoe de zendelingen niet zagen wat er onder hun ogen gebeurde. De inspanningen en vaardigheden van de Papoea-bevolking beschouwden zij als ‘spelen’.

In het voorlaatste hoofdstuk over de vloek van Cham, die slavernij van zwarte mensen zou rechtvaardigen, gaat Stoutjesdijk de opvattingen van een aantal theologen en predikanten na. De meesten keerden zich tegen deze bijbeluitleg. Wie wel de relatie legden tussen kleur en slavernij, waren de planters – en de predikant die nauwe banden met hen onderhield.

Blind

De artikelen nodigen uit om lijnen te trekken. Ik krijg het idee dat het de zeventiende-eeuwers ging om de juiste religie. Als er geprotesteerd werd tegen de handel in mensen, dan was dat omdat dit inbreuk maakte op waarden die de kerk hooghield. Onder invloed van verlichtingsideeën wordt het thema de superioriteit van de Europese beschaving.

In de verhalen over de negentiende eeuw herken ik het arbeidsethos dat ook in zo veel romans uit die tijd een rol speelt. Terugkijkend valt de blindheid op voor de andere cultuur. Dat roept de vraag op waar wij nu blind voor zijn. Wat zijn nu de ideologieën die ons goed laten voelen?

De rol van de kerk in de slavernijgeschiedenis blijft voor velen een gevoelig onderwerp, maar mensen met een historische belangstelling zullen zeker smullen van dit boek. Het gaat de auteurs meer om bewust-zijn dan om schuld. Maar als we bewust zijn, welke stappen zetten we dan?

Bente de Leede en Martijn Stoutjesdijk (red.), Kerk, kolonialisme en slavernij. Verhalen van een vervlochten geschiedenis. Jaarboek voor de geschiedenis van het Nederlands Protestantisme na 1800, jrg. 31. KokBoekencentrum, Utrecht 2023, 168 p. € 18,99