Het ontstaan van de Bijbel: een communicatierevolutie

Hoe kreeg de Bijbel zijn inhoud? Was er altijd overeenstemming over wat ertoe behoorde? Kwamen christenen in oostelijke streken als Syrië, langs de Nijl in Egypte en Ethiopië, en in heel West-Europa met dezelfde teksten bijeen voor de eredienst?

De tijd vóór boeken

Op deze vragen zijn geen eenduidige antwoorden te geven. Loop langs bibliotheekplanken waar het verbijsterende aantal boeken over de vorming van de Bijbelse canon tegen elkaar aan staat, en je eerste indruk kon zijn dat er evenveel opvattingen zijn als geleerden. En je zou nog gelijk hebben ook. Er zijn boeken geschreven over boeken. Zoals Prediker 12:12 zegt: ‘Van vele boeken te maken is geen einde, en veel lezens is vermoeiing des vleses.’ Maar er was ook een tijd voor boeken. De Bijbelse geschriften zijn niet gemaakt om in een boek te worden verzameld, maar zijn veeleer voortgekomen uit specifieke omstandigheden voor bepaalde doelen. Ze werden bindend voor christenen toen die hun identiteit gingen afbakenen in hun religieuze, sociale en persoonlijke leven.

De Bijbelse geschriften zijn niet gemaakt om in een boek te worden verzameld, maar zijn veeleer voortgekomen uit specifieke omstandigheden voor bepaalde doelen.

Communicatierevolutie

In het vierde hoofdstuk van het evangelie volgens Lukas gaat Jezus de synagoge binnen in zijn woonplaats Nazareth. Als hij een boekrol met Jesaja overhandigd krijgt, wijst hij op de woorden van de oude profeet: ‘Een geest van de Heer is op mij, vandaar dat hij mij gezalfd heeft om aan armen het evangelie te brengen. Hij heeft mij gezonden om aan gevangenen te verkondigen dat ze worden losgelaten en aan blinden dat ze kunnen zien, en verdrukten in vrijheid te laten gaan’ (Lukas 4:18). Als Jezus is uitgesproken, rolt hij de boekrol op en gaat zitten. In de stilte zijn alle ogen op hem gericht en hij zegt: ‘Vandaag is voor jullie oren deze tekst in vervulling gegaan’ (Lukas 4:21). De klerikale elites zijn verbijsterd. Wat beweerde hij zojuist? Dit verbluffende moment van goddelijke zelfopenbaring vond plaats tijdens de oude praktijk om de heilige tekst uit een boekrol te lezen, conform de joodse traditie en wijdverbreide gebruiken in de Grieks-Romeinse wereld. Jezus heeft zelf nooit een boek vastgehouden en hij heeft nooit iets geschreven. Maar zijn volgelingen zouden meedoen aan een communicatierevolutie. De christelijke teksten zouden uiteindelijk niet op papyrus of perkamenten rollen worden geschreven, maar op bladen die in een band werden verzameld. Hun geloof zou een geloof van het boek zijn.

Jezus heeft zelf nooit een boek vastgehouden en hij heeft nooit iets geschreven. Maar zijn volgelingen zouden meedoen aan een communicatierevolutie.

Er was nooit één Bijbel

Als je vandaag door Amazon.com scrolt om dat boek te kopen, krijg je een overweldigend scala aan keuzes voorgeschoteld. Er zijn allerlei vertalingen, lay-outs, formaten en omslagkleuren. Je vindt geïllustreerde versies, elektronische versies voor verschillende draagbare apparaten en bijbels met een schijnbaar eindeloze variatie aan begeleidende commentaren. Zulke opties lijken misschien een moderne uitdrukking van consumentendom waarin de nadruk ligt op keuze en gemak, en dat mag kloppen, maar de diversiteit aan Bijbelse opties is zo oud als de Bijbel zelf. Tweeduizend jaar lang hebben christenen keuzes gemaakt over de vormen van hun Bijbel, en nooit is er een Bijbel geweest voor het hele geloof.

Hebreeuwse verhalen als codex

Voor de ware gelovige zijn het begrijpen van God en daarmee het leiden van een godvruchtig leven allesoverheersende belangen. De vijfde-eeuwse Noord-Afrikaanse kerkvader Augustinus noemde zo’n leven de hoogste daad van liefde. De eerste stap om te onderkennen hoe uit uiteenlopende materialen de Bijbel ontstond, is inzicht in de dwingende kracht van die belangen. Een juist begrip van God was
en blijft iets van eeuwigdurende betekenis, en daarom staat de Bijbel in schril contrast met alle seculiere werken, inclusief dit boek. Via die belangen kunnen we ook een rode draad zien vanaf het begin van het christendom door de eeuwen geschiedenis sindsdien. Ergens in de tweede eeuw na Christus werd wat begon als een traditie van verhalen, profetieën, verhalen en wijsheden die men van generatie op generatie zonder vaste vorm navertelde en naspeelde uiteindelijk een codex, een verzameling teksten die men in een zinvolle volgorde samenbond. Toen en daarna bepaalde het verlangen om dichter bij de lessen, geboden en bedoelingen van God te komen uiteenlopende en soms strijdige aanspraken op de heilige inhoud van de Bijbel.

Het woord ‘Bijbel’, afgeleid van het Griekse biblia, betekent ‘boeken’, meervoud.

Heilige boeken

Het woord ‘Bijbel’, afgeleid van het Griekse biblia, betekent ‘boeken’, meervoud. De afzonderlijke boeken die het Oude en Nieuwe Testament vormen, circuleerden al in de tweede eeuw onder gemeenschappen van Syrie tot Noord-Afrika en hadden de speciale status Schrift gekregen, een ereplaats die ze onderscheidde van andere oude teksten, hoe leerzaam ook. Maar de Bijbel is meervoud gebleven: de Bijbel was en is een boek met boeken.