Kunstmatige intelligentie en Bijbelvertaling

De ontwikkelingen in de technologie van tegenwoordig zijn maar nauwelijks bij te houden. Ook op het gebied van Bijbelvertaling is dit te merken. Bijbelvertalers zijn nooit bang geweest voor technologie. Het begon al met de boekdrukkunst, die vertalers toegang gaf tot gedrukte Bijbels, woordenboeken, grammatica’s en commentaren. Later kwamen de computers, die vertalers hielpen bij het verwerken en corrigeren van de tekst, grote hoeveelheden data te doorzoeken en gemakkelijker samen te werken. Vandaag de dag heeft iedereen de mond vol van kunstmatige intelligentie (AI).

Mensen vragen vaak wat deze nieuwe technologie betekent voor het vertalen van de Bijbel. Zou AI ons kunnen helpen het vertaalproces te versnellen? Kan het ons helpen de Bijbel sneller in alle overige talen van de wereld beschikbaar te krijgen? Of ligt het allemaal niet zo simpel? Een aantal afwegingen.

Meer dan een technische onderneming

Ten eerste, het feit dat een bepaalde technologie beschikbaar is, wil niet zeggen dat het gebruik ervan te allen tijde ethisch verantwoord is. Het verwondert me soms dat het gebruik van AI door velen met veel gejuich en betrekkelijk weinig kritiek wordt begroet, terwijl men bij andere technologische ontwikkelingen (b.v. bepaalde toepassingen van stamceltechnologie) veel meer geneigd is naar de ethische kant van de zaak te kijken.

Ten tweede, als we geloven dat de Bijbel het Woord van God is, kunnen we niet anders concluderen dan dat het vertalen van de Bijbel meer is dan een technische onderneming. Het is niet alleen een taalkundig en theologisch proces, maar het heeft ook een geestelijke dimensie. Vertalers moeten de gelegenheid hebben de tekst zorgvuldig te bestuderen, diep na te denken over de betekenis ervan en biddend te zoeken naar de juiste woorden en begrippen in hun eigen taal. Dit doen ze niet alleen, maar in nauw overleg met de kerken en andere groepen die de vertaling uiteindelijk willen gebruiken. Op deze wijze krijgt het woord kracht. En als het goed is leidt dit tot een vertaling waarmee de doelgroep zich nauw verbonden voelt: “Dit is ónze Bijbel.” Een computer kan dit proces zeker ondersteunen, maar mag hier in mijn ogen geen leidende rol spelen. Kunstmatige intelligentie mag het nooit winnen van het menselijke verstand.

Ik ben geen theoloog, maar ik geloof dat er ook vanuit de Bijbel zelf lijnen getrokken kunnen worden die het belang van de menselijke factor bij het vertalen van de Bijbel onderstrepen. We zien dat in Gods keuze om de menselijke gedaante aan te nemen in Jezus Christus om zo Zijn heilsplan uit te voeren. Het wordt ook zichtbaar in Zijn opdracht aan zwakke en zondige mensen om Zijn Goede Boodschap wereldkundig te maken. Als God ervoor kiest om mensen in te schakelen om Zijn werk te verrichten, ondanks al hun tekortkomingen, kunnen we bij het vertalen van Zijn Woord ook niet om de menselijke factor heen.

Kunstmatige intelligentie mag het nooit winnen van het menselijke verstand

Dat neemt niet weg dan AI een belangrijke rol spelen bij diverse aspecten van het vertaalwerk.

Hulp bij de voorbereiding

Allereerst denk ik aan de voorbereiding. Voordat vertalers met het vertalen van een bepaalde Schriftgedeelte beginnen, is een grondige studie nodig, waarbij diverse bronnen aangeboord dienen te worden. Er komen vragen aan de orde als: Hoe verhoudt dit gedeelte zich tot het voorafgaande? Wat is de kern van het verhaal? Wie zijn de hoofdpersonen? Wat is de geografische en sociale context? Welke kernbegrippen spelen een rol? Daarbij gaat het niet alleen over theologische zaken, maar ook over de identificatie van dieren, planten, en voorwerpen die geen deel uitmaken van de leefwereld van de vertalers.

AI kan een zeer nuttige rol spelen in dit proces. Het kan achtergrondinformatie samenvatten uit betrouwbare boeken en artikelen. Het kan foto’s en tekeningen tonen van planten, dieren, en voorwerpen die in de te vertalen passage worden genoemd. Het kan de vertalers wijzen op verzen met bekende vertaalproblemen, of passages waarin geleerden het oneens zijn over wat er staat of wat het betekent. Daarnaast kan AI laten zien hoe vertalingen in verwante talen met bepaalde uitdrukkingen zijn omgegaan. Op deze manier kunnen AI vertalers helpen zich beter voor te bereiden voordat het vertalen begint.

Een conceptvertaling?

In de tweede plaats kan AI een rol spelen bij het vertalen zelf. En, zoals we al eerder zagen, hier ligt het bijzonder gevoelig. Er zijn programma’s beschikbaar zoals ScriptureForge die in staat zijn een eerste versie van een vertaling te genereren. Daarvoor hebben ze wel bestaand materiaal voor nodig. Voor de grotere talen zijn die materialen vaak in meerdere of mindere mate voorhanden. Voor veel kleine talen is dat vaak niet het geval. Maar als er bijvoorbeeld al een vertaling van het Nieuwe Testament in een bepaalde taal voor handen is, kan ScriptureForge die vertaling analyseren en zo een mogelijke versie van een passage uit het Oude Testament aanleveren. Dat zou het vertaalproces kunnen versnellen. In plaats van vanaf nul te beginnen, zouden vertalers op deze manier met een door de computer geproduceerde conceptvertaling aan de slag kunnen gaan en zich volledig kunnen concentreren op het corrigeren ervan.

Er kunnen op deze manier ook allerlei typisch Westerse interpretaties insluipen die niet passen in de leefwereld van de lokale gemeenschap

Wat zijn de bezwaren bij een aanpak als deze? Allereerst krijgen vertalers met een “voorgekauwd” product te maken. Bepaalde besluiten zijn al bij voorbaat genomen, en keuzes gemaakt. Het is theoretisch niet onmogelijk dat ze hierbij op het verkeerde been worden gezet. Het probleem is vaak ook dat AI heel natuurlijk klinken teksten kan genereren, waarin soms ook op overtuigende wijze pertinent verkeerde dingen worden gezegd. Grote voorzichtigheid is dus geboden! Bovendien worden vertalers zo ook in hun creativiteit geremd. En, afhankelijk van de gevolgde methodologie, kunnen er op deze manier ook allerlei typisch Westerse interpretaties insluipen die niet passen in de leefwereld van de lokale gemeenschap en tegen de theologie van de lokale kerken indruisen.

De overige taken

Kunstmatige intelligentie kan wel erg nuttig kan zijn bij controleren van de vertaling. Nadat vertalers een concept hebben gemaakt, moet dit zorgvuldig worden beoordeeld. AI-tools kunnen niet alleen helpen spelfouten en interpunctieproblemen te vinden, ze kunnen ook discrepanties laten zien in de gevolgde stijl. Ze kunnen controleren of belangrijke begrippen consequent zijn vertaald. Ze kunnen ook zinnen markeren die ongewoon lang of moeilijk te begrijpen zijn. Ook kunnen ze zien of een deel van een vers per ongeluk is weggelaten. Dit soort taken zijn goed geschikt voor computers en kunnen vertalers veel tijd besparen. Het is overigens wel van belang dat de vertalers zelf in dit proces het laatste woord hebben.

Tot slot kan AI helpen bij de organisatie van het project. Bijbelvertaalprojecten bestaan uit diverse fasen en hebben goed management nodig. Een typisch Bijbelvertaalproject kan vele jaren in beslag nemen, waarbij allerlei mensen betrokken zijn die allen een andere rol spelen. Er zijn vertalers, proeflezers, consulenten, en vertegenwoordigers van de doelgroep. AI kan helpen het werk te organiseren, de voortgang te volgen en alle deelnemers te herinneren aan de taken die nog moeten worden uitgevoerd. Ze kunnen ook inschatten hoelang een project kan duren op basis van het huidige werktempo. Dergelijke informatie kan teams helpen hun werk effectiever te plannen.

De menselijke factor

Samenvattend is kunstmatige intelligentie een krachtige nieuwe technologie die bijbelvertalers op verschillende nuttige manieren kan helpen. Er blijven echter ook aspecten aan het werk waarbij grote voorzichtigheid geboden is. Bijbelvertaling is veel meer dan een technische taak. Daarom moet AI worden gezien als een hulpmiddel dat vertalers ondersteunt, en zal het hen nooit kunnen vervangen. De menselijke factor in het vertaalwerk zal altijd centraal moeten blijven. Maar als AI op een verstandige en verantwoordelijke wijze wordt toegepast, kan het een ander nuttig instrument worden in de missie van de kerk om de Bijbel beschikbaar te maken voor mensen in elke taal.