Het verhaal van de pelgrim
Door Elsbeth Greven
In mijn zomervakantie heb ik een waarlijk pelgrimsverhaal gelezen, waarin Luis Conçalves de Câmara, volgeling en metgezel van de heilige Ignatius van Loyola (1491-1556), de stichter van de jezuïetenorde, na veelvuldig aandringen het levens- en bekeringsverhaal optekent dat zijn ‘Vader’ [Ignatius] hem op gedetailleerde wijze vertelt. Hij schrijft over ‘de pelgrim’ [Ignatius], weergegeven in de derde persoon dus, maar het is of je Ignatius zelf van zeer nabij meemaakt in deze (auto)biografie.
Niet eerder heb ik een dergelijk indringend en persoonlijk pelgrimsrelaas gelezen. Ignatius vertelt op zeer eerlijke en heldere wijze, slaat zijn misstappen niet over (zijn ‘ijdelheden’) en is bijzonder nauwkeurig en analytisch, vooral waar het zijn gevoelservaringen betreft. Opvallend is dat hij zich laat leiden door Gods Geest, in alles wat hij doet. Al gaandeweg wordt steeds duidelijker dat het God zelf is die hem onderwijst op zijn pelgrimsweg, een tocht die maar liefst zeventien jaar zou duren, vanuit Spanje via Jeruzalem en Frankrijk naar Italië voerend. Ondanks dat het verhaal zich een paar honderd jaar geleden afspeelt, zijn de oprechtheid, de emotie, de dienstbaarheid en de wil van Ignatius ‘om de zielen vooruit te helpen’ voelbaar en ook te plaatsen in deze tijd.
Nadat Ignatius door een kanonskogel aan beide benen gewond raakte en een lang ziekbed moest verduren, komt hij tijdens zijn ziekte tot inkeer en onderneemt vervolgens (want ‘Onze Heer gaf hem zijn gezondheid terug’) een boete-pelgrimstocht (vaak barrevoets afgelegd), daarbij geïnspireerd door zijn ‘Meesteres’, Maria, met name door haar beeld in het Spaanse klooster van Montserrat. Er volgt een (mariale) fase die gekenmerkt wordt door onthechting, boetvaardigheid, gewetensangsten, gebed, veelvuldige biecht en voorkeur voor armoede, waarbij Ignatius met zijn hoogmoed en grootheidsfantasieën steeds meer verinnerlijkt raakt, zijn ‘bekoringen’ kan doorzien en weet op te geven, en langzamerhand leert te onderscheiden wat van God komt en wat van de wereld. ‘Wat is dit toch voor nieuw leven dat we nu beginnen?’ – de kwellende herinnering aan zijn zonden verdwijnt langzamerhand; Ignatius baseert zijn nieuwe leven op liefde, hoop en geloof waarbij hij – begeleid door Maria -, vervuld raakt van de Heilige Drie-eenheid. Op weg naar Jeruzalem kiest Ignatius er drastisch voor om Christus als enige metgezel te hebben; hij stelt vanaf nu zijn ‘door de armoede beveiligde band van vertrouwen op Hem alleen’.
Nu het echter blijkt ‘dat het niet de wil van Onze Heer was dat hij bij die heilige plaatsen zou blijven’ gaat Ignatius een studietijd in theologie en humaniora tegemoet, een periode die wordt afgewisseld door het geven van geestelijke (godsdienstige) oefeningen, door te bedelen, door ziektes maar ook door het verzorgen van zieken, door te preken en het geven van godsdienstlessen aan kinderen – alles tot meerdere eer van God. Ook komt hij regelmatig in conflict met het kerkelijk leergezag en wordt hij vervolgd (en vrijgesproken) maar zal hij – op de juridische titel van armoede – als priester gewijd worden en blijft hij gehoorzaam aan de kerkelijke overheid. Intussen hebben zich andere mannen bij hem aangesloten (gezellen), waaronder de later bekend geworden Pierre Favre en Franciscus Xaverius.
Het lijkt erop dat Ignatius het doel van zijn pelgrimsreis bereikt in de volgende diepe ervaring:
‘Op deze tocht werd hij op een heel bijzondere manier door God ‘’bezocht’’. Hij had namelijk na zijn priesterwijding bij zichzelf besloten een jaar lang te wachten met de mis op te dragen, om er zich op voor te bereiden en onze Meesteres [Maria] te vragen hem bij haar Zoon te willen plaatsen. Terwijl hij nu op een zekere dag, een paar mijl voor hij in Rome zou aankomen, in een kerk was en daar zat te bidden, voelde hij zo’n verandering in zijn ziel en zag hij zo duidelijk dat God de vader hem bij Christus zijn Zoon plaatste, dat hij er gewoonweg niet aan zou durven te twijfelen dat God de Vader hem bij zijn Zoon plaatste’.
Deze passage is later bekend geworden als Ignatius’ visioen bij ‘La Storta’ . Het tekent de zeer hechte en bevestigende relatie die Ignatius heeft ervaren met Jezus, een ervaring die Ignatius vervolgens op zoveel mensen heeft overgebracht, tot op de dag van vandaag, middels zijn Geestelijke Oefeningen. Deze godsdienstige oefeningen en observaties had Ignatius niet ineens opgeschreven maar hij droeg ze steeds tijdens zijn tocht bij zich en stelde ze met tussenpozen op schrift, omdat hij ‘de indruk had dat ze ook voor anderen nuttig zouden kunnen zijn’. Ook vertelt hij dat ‘hij veeleer in devotie was gegroeid – dat is in het gemak God te kunnen vinden – en dat hij die nu zelfs méér had dan ooit in heel zijn leven: op welk tijdstip hij God ook wilde vinden, telkens vond hij Hem. En dat hij ook nu vaak visioenen had (…) dat hij Christus zag als zon’. Het is tevens illustratief dat God steeds meer de leiding in het leven van de pelgrim had genomen, waar Ignatius geheel gehoor aan gaf en ook sterk naar verlangde. Het merendeel van besluiten of belangrijke zaken, zoals het opstellen van de zogenaamde Constituties (van de Sociëteit van Jezus) legde Ignatius dan ook aan God voor in gebed, of tijdens het opdragen van de mis, en dit steeds onder tranen.
Het voorgaande maakt dat dit een boek is dat wellicht op sommige punten wat vervreemdend kan zijn, maar daarnaast zeker bemoediging en bevestiging geeft en inspiratie kan bieden voor wie ook een (waarschijnlijk minder langdurige en radicale … ) pelgrimstocht verlangt te ondernemen, of die al een eind onderweg is op zijn eigen pelgrimsweg. Hoe dan ook, deze ontmoeting met de zielzorger Ignatius laat je niet snel meer los!
Elsbeth Greven is psycholoog en uitgever
Het verhaal van de pelgrim
Pelgrimsverhalen spreken mensen aan. In dit boek ontmoet de lezer de pelgrimstocht van niemand minder dan Ignatius van Loyola (1491-1556), grondlegger van het later als jezuïetenorde bekend geworden ‘Gezelschap van Jezus’. Ignatius is zo’n zeventien jaar ‘onderweg’ geweest: al die tijd op zoek naar Gods wil met hem in dienst van de mensen.
