Hoe Bijbelse vrouwen zich herstelden als beeld van God
Vijf vrouwen uit het Oude Testament
De Bijbel opent in het Oude Testament in Genesis met de stelling dat de mens geschapen is naar het beeld van God (imago Dei): “God schiep de mens naar zijn beeld; als het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij hen” (Genesis 1:27). Deze tekst heeft in de joods-christelijke traditie een fundamentele betekenis gekregen voor het verstaan van de menselijke waardigheid, roeping en identiteit.
Moderne oudtestamentici zoals J. Richard Middleton hebben betoogd dat het beeld van God niet uitsluitend betrekking heeft op bepaalde menselijke eigenschappen, maar vooral op de roeping van de mens om Gods aard zichtbaar te maken binnen de schepping (Mueller, z.d.). In dit artikel onderzoekt Marianne Sommers hoe vijf vrouwen uit het Oude Testament, Mirjam, Debora, Hanna, Chulda en Ruth, gestalte geven aan deze roeping.
Het beeld van God uitdragen
Door de zondeval of door de eigenzinnigheid van de mens wordt deze roeping echter verstoord. De mens blijft beeld van God, maar dat beeld raakt beschadigd. De geschiedenis van Israël kan daarom worden gelezen als een voortgaand proces van herstel. God vormt mensen die opnieuw iets van Zijn wezen weerspiegelen in een wereld die gekenmerkt wordt door geweld, macht en vervreemding. Mensen die gerechtigheid bevorderen dragen het beeld van God uit.
Binnen dit herstelproces spelen verschillende vrouwen een belangrijke rol. Zij zijn niet alleen maar passieve deelnemers aan de heilsgeschiedenis, maar zij stellen God als het ware present als actieve bemiddelaars van Gods aanwezigheid. Vrouwelijke spiritualiteit kenmerkt zich overwegend als relationeel, profetisch en transformerend. Wanneer zij handelen vanuit een diepe verbondenheid met God, worden zij niet alleen zelf hersteld, maar dragen zij ook bij tot het herstel van anderen. Juist daarom kunnen zij worden verstaan als mystieke vrouwen: vrouwen die vanuit de ontmoeting met God opnieuw leren leven vanuit hun oorspronkelijke identiteit als beeld van God.
Zij stellen God als het ware present als actieve bemiddelaars van Gods aanwezigheid
Mystiek en herstel van het beeld van God
Mystiek wordt in moderne religiewetenschappen meestal omschreven als een directe of intens beleefde ervaring van Gods aanwezigheid die leidt tot innerlijke (en uiterlijke) transformatie. Binnen het Oude Testament verschijnt deze mystiek zelden als een afzonderlijke leer. Zij manifesteert zich vooral in profetische ontvankelijkheid, gebed, wijsheid, gehoorzaamheid en trouw.
De ontmoeting met God is niet zozeer een ontsnapping aan de wereld, zoals men dat vaak toeschrijft aan mensen die door God geraakt zijn en daarin een weg zoeken, maar een ervaring van een Godsontmoeting kan gezien worden als herstel van de mens, als beeld van God. In het Oude Testament is spiritualiteit altijd verbonden met de vernieuwing van het (Verbond) leven. Wie God ontmoet, wordt veranderd en gaat meer lijken op Degene die hij of zij ontmoet. Om dit te illustreren worden in dit artikel vijf vrouwen uit het Oude Testament beschreven als herstellers van hun beeld van God.
De ontmoeting met God is niet zozeer een ontsnapping aan de wereld
De vrouwen in het Oude Testament illustreren dit proces op bijzondere wijze. Hun verhalen tonen hoe beschadigde menselijke levens zich tot ruimte omvormen voor Gods herscheppende aanwezigheid. Hieronder worden vijf voorbeelden besproken, waarbij de volgorde niet chronologisch is:
1. Mirjam als profetes
Het meest betekenisvolle optreden van Mirjam vinden we na de uittocht uit Egypte. Daar wordt zij expliciet aangeduid als ‘profetes’: “En Mirjam, de profetes, een zuster van Aäron, pakte haar tamboerijn, en alle vrouwen volgden haar, dansend en spelend op de tamboerijn. Mirjam zong het refrein: “zing voor JHWH, want Hij is de hoogste: paard en berijder dreef Hij in zee.’’ Zie Exodus 15:20-21 (KBS, 1981).
Gods daden
Na de doortocht door de Rode Zee leidt zij de vrouwen in een lofzang op Gods bevrijding. Mirjam wordt daarmee een teken van herstelde (God)menselijkheid. Haar identiteit wordt als het ware bepaald door haar vermogen om Gods daden te herkennen en te verkondigen. Zij is iemand die Gods daden kan herkennen en bezingen. Volgens Micha 6:4 behoort zij tot de door God gezonden leiders van Israël, naast Mozes en Aäron: “Ik heb u toch uit Egypte geleid en u uit het slavenhuis verlost; Ik heb Mozes voor u uit laten gaan en Aäron en Mirjam” (Micha 6:4). Hier kan gesteld worden dat bij Mirjam dat herstel van het beeld van God begint waar de mens opnieuw leert te leven vanuit verwondering en aanbidding (bejubeling in gezang). Zij leidt de mensen weg van de onderdrukking.
Zij is iemand die Gods daden kan herkennen en bezingen
2. Debora als herstel van goddelijke gerechtigheid
Van alle vrouwen in het Oude Testament vertegenwoordigt Debora het duidelijkst de gedachte van het herstelde beeld van God. Zij wordt geïntroduceerd als profetes én rechter van Israël (Rechters 4:4): “In die tijd trad de profetes Debora, de vrouw van Lappidot, als rechter in Israel op. Later, in Rechters 4:9 wordt verteld: “Zij zei: ‘Dan ga ik mee; maar de tocht die u onderneemt zal geen roem brengen, want aan een vrouw levert JHWH Sisera over”. Sisera hield het volk van Israel 20 jaar in de greep van angst en geweld (KBS, 1981).
In de wereld van de Rechters heersen chaos, geweld en moreel verval. Debora brengt juist orde, wijsheid en richting. Zij luistert naar Gods stem en spreekt vervolgens recht onder haar palmboom. Bovendien ontvangt zij openbaring over de bevrijding van Israël uit de onderdrukking van Sisera (Theology of Work Project, 2014).
Debora brengt juist orde, wijsheid en richting
Rechtvaardige God
Wetenschappelijk gezien is Debora interessant omdat zij meerdere functies combineert die normaal aan verschillende personen waren toevertrouwd. Tikva Frymer-Kensky beschrijft Debora in ‘Reading the Women of the Bible’ (2002), als een van de krachtigste voorbeelden van vrouwelijke religieuze autoriteit in het Oude Testament. “Haar gezag komt niet voort uit afkomst of huwelijk, maar uit haar relatie met God” (Frymer-Kensky, 2002).
Debora weerspiegelt daarmee een centrale eigenschap van God zelf: gerechtigheid. In het Oude Testament behoort recht te spreken tot Gods wezen. Wanneer Debora recht herstelt in Israël, functioneert zij als beeld van de rechtvaardige God. Haar mystieke verbinding met God leidt direct tot maatschappelijke vernieuwing. Hier wordt zichtbaar dat het herstel van het beeld van God nooit alleen innerlijk is, maar ook uiterlijk met sociale gevolgen.
3. Hanna: innerlijke genezing als herschepping
Waar Debora vooral maatschappelijke verandering belichaamt, laat Hanna zien hoe herstel van het beeld van God begint in het menselijke hart.
In 1 Samuël 1:2 e.v. wordt beschreven hoe Hanna lijdt onder de last van kinderloosheid, die gepaard gaat met sociale vernedering en persoonlijke pijn. Toch zoekt zij God niet slechts om een oplossing te verkrijgen; zij zoekt zijn aanwezigheid. Haar gebed is zo intens dat de priester Eli haar toestand verkeerd interpreteert. Hij dacht dat zij dronken was, terwijl zij haar hart uitstortte voor JHWH, de Ene, de Eeuwige, haar God.
Zij zoekt God niet slechts om een oplossing te verkrijgen
Gods aanwezigheid
Vanuit spiritueel perspectief vormt Hanna een voorbeeld van wat Walter Brueggemann noemt “radicale afhankelijkheid van God”. Zij durft haar kwetsbaarheid volledig aan God toe te vertrouwen.
Na de geboorte van Samuël volgt haar beroemde lofzang (1 Samuël 2:1-10). Deze tekst beschrijft een God die maatschappelijke verhoudingen omkeert: nederigen worden verhoogd en machtigen vernederd. Maar ook haar uitspraak: “want niet door zijn eigen kracht is de mens sterk” (1 Samuel 2:9).
Hanna wordt hersteld doordat haar zelfbeeld niet langer bepaald wordt door haar tekort, maar door Gods aanwezigheid. Haar mystieke ontmoeting leidt tot een vernieuwde identiteit. Zij leert zichzelf zien vanuit Gods perspectief. In die zin weerspiegelt haar leven het herstel van het beschadigde beeld van God in de menselijke ziel.
4. Chulda: onderscheidingsvermogen
Chulda was ook een profetes in het Oude Testament. Tijdens de hervormingen van koning Josia wordt een boek gevonden in de tempel. De koning laat haar raadplegen om de betekenis van deze ontdekking, het boek, vast te stellen (2 Koningen 22:13-20).
Chulda krijgt de taak onderscheid te maken tussen authentieke openbaring en religieuze verwarring. Zij bevestigt de betrouwbaarheid van de gevonden teksten en spreekt vervolgens Gods oordeel uit. Haar woorden vormen een beslissend moment in Josia’s hervorming (2 Koningen 23).
De werkelijkheid
Vanuit het perspectief van het beeld van God is dit bijzonder betekenisvol. In Genesis 3 (Zondeval) wordt de God-menselijke wijsheid verduisterd. De mens ziet de werkelijkheid niet langer zoals God haar had bedoeld. Chulda vertegenwoordigt juist het herstel van dit onderscheidingsvermogen.
Zij ziet scherp waar anderen onzeker zijn. Haar relatie met God stelt haar in staat waarheid te herkennen. Daarmee weerspiegelt zij Gods wijsheid en draagt zij bij tot het geestelijke herstel van het volk.
De mens ziet de werkelijkheid niet langer zoals God haar had bedoeld
5. Ruth: herstel door verbondstrouw
Ruth is een subtiel voorbeeld van mystiek in het Oude Testament. Zij is een buitenlandse vrouw die zich verbindt aan het joodse volk. Zij ontvangt geen visioenen, verricht geen wonderen en spreekt geen profetieën uit. Toch straalt haar leven een diepe verbondenheid met God uit.
Wanneer zij Naomi, haar joodse schoonmoeder, trouw blijft en verklaart: “Uw God is mijn God” (Ruth 1:16), maakt zij een existentiële keuze voor het verbond. Vanaf dat moment wordt haar leven gekenmerkt door trouw, nederigheid en volharding.
Consequente loyaliteit
Frymer-Kensky benadrukt dat Ruth niet zozeer een heldin wordt door grote daden, maar door haar consequente loyaliteit. Juist daarin weerspiegelt zij een van Gods belangrijkste eigenschappen: trouw aan het verbond die het Oude Testament voortdurend aan God toeschrijft (2002).
Het herstel van het beeld van God krijgt bij Ruth daarom een relationele vorm. Waar de zonde relaties verbreekt, bouwt Ruth relaties op. Waar vervreemding ontstaat, kiest zij voor verbondenheid. Haar leven laat zien dat ware spiritualiteit zichtbaar wordt in dagelijkse trouw. Ze wordt de stammoeder van Koning David.
Waar de zonde relaties verbreekt, bouwt Ruth relaties op
Conclusie
De hier beschreven vrouwen van het Oude Testament zijn meer dan interessante minderheidsfiguren of bijfiguren binnen Israëls geschiedenis. Vanuit hun mystieke omgang met God, maken zij zichtbaar wat het betekent dat de mens geschapen is naar het beeld van God en geroepen wordt tot herstel van dat beeld.
Mirjam herstelt de lovende mens. Debora herstelt gerechtigheid. Hanna ontdekt haar identiteit opnieuw in Gods aanwezigheid. Chulda belichaamt hersteld geestelijk onderscheidingsvermogen. Ruth weerspiegelt Gods verbondstrouw in menselijke relaties.
Hun verhalen laten zien dat mystiek in bijbels perspectief geen afscheiding van de wereld is, maar een proces van herschepping. Door hun ontmoeting met God worden zij steeds meer die zij oorspronkelijk bedoeld waren te zijn. Vervolgens worden zij instrumenten, bemiddelaars, waardoor ook anderen dichter bij Gods bedoeling komen.
In hen wordt zichtbaar dat het herstel van het beeld van God begint bij ontvankelijkheid voor Gods aanwezigheid. Juist daardoor worden deze vrouwen niet alleen dragers van Gods beeld, maar ook actieve herstellers ervan in hun eigen leven en in de gemeenschap waarin zij leven.
Dr Marianne J.P. Sommers, mystiek theoloog en religiewetenschapper, Geregistreerd supervisor LVSC, asp. Geestelijke Zorg en redactielid Theologie.nl, Spiritualiteit en Mystiek.
Literatuurlijst
Primaire bronnen
- KBS Bijbel 1981: Genesis 1-5; Exodus 2 en 15; Rechters 4-5; Ruth 1-4; 1 Samuël 1-2; 2 Koningen 22-23; Micha 6:4;
Secundaire literatuur
- Brueggemann, Walter. Theology of the Old Testament. Minneapolis: Fortress Press, 1997.
- Frymer-Kensky, Tikva. Reading the Women of the Bible: A New Interpretation of Their Stories. New York: Schocken Books, 2002. [books.google.com], [books.google.com]
- Middleton, J. Richard. The Liberating Image: The Imago Dei in Genesis 1. Grand Rapids: Brazos Press, 2005.
- Walton, John H. The Lost World of Adam and Eve. Downers Grove: IVP Academic, 2015.
Digitale achtergrondbronnen
- Mueller, E. (z.d.). The image of God in Genesis 1:26–27. Biblical Research Institute. https://www.adventistbiblicalresearch.org/articles/the-image-of-god-in-gen-1-26-27
- Theology of Work Project. (2014). Deborah (Judges 4–5). https://www.theologyofwork.org/old-testament/joshua-judges-and-work/chaos-judges-1-21/the-judges-judges-3-16/deborah-judges-4-5