Je bent vrij om afstand te doen van je recht

Bij 1 Korintiërs 9

Ze zijn er altijd. Mensen die precies weten hoe het moet. Namelijk zó en niet anders. En die als je het wel anders doet, beslist zullen beweren dat er iets mis is met jou. Die niet de moeite nemen om te overwegen of het wel ook op jouw manier kan. Laat staan benieuwd zijn naar de redenen waarom je het anders doet. Een gedragspatroon van het alledaagse leven. Als hetzelfde dan in de gemeente gebeurt en er ook nog theologische redenen zijn voor de manier waarop het zogenaamd wel moet, raakt degene die het anders doet al gauw verdacht. Heeft hij wel het juiste geloof? Volgt zij de juiste leer? Vooraanstaande personen in de gemeente beginnen zo aan gezag in te boeten.

Een echte apostel doet dat niet

In de eerste decennia van het vroege christendom was het gebruikelijk dat rondtrekkende profeten of apostelen kost en logies ontvingen van degenen bij wie zij hun boodschap verkondigden. Dit was niet alleen de normale gang van zaken, maar werd ook gesteund door velerlei theologische redeneringen. Hierbij horen niet alleen de verzen 7 tot en met 11 van onze tekst, maar ook bijvoorbeeld de opdracht die Jezus in Lucas 10,7 aan de tweeënzeventig leerlingen geeft die Hij uitzendt: ‘Blijf in dat huis, en eet en drink wat men je aanbiedt, want de arbeider is zijn loon waard.’ De hoogste autoriteit, de opgestane Heer, heeft zelf opdracht gegeven om al zijn zendelingen van alle benodigdheden te voorzien. En dan komt Paulus, hamert erop dat hij apostel is, geroepen door Jezus Christus, niet alleen in de eerste verzen van 1 Korintiërs 9, maar waarschijnlijk ook in zijn verkondiging ter plekke, vandaag nog na te lezen aan het begin van elke brief die van hem bewaard is gebleven. Maar alles wat hij doet, pleit tegen zijn apostelschap. Hij is zelfstandig, werkt, laat zich niet vergasten. Het past gewoon niet bij elkaar: Hij geeft aan apostel te zijn, maar gedraagt zich er niet naar. Hoe kan dat? Paulus vraagt veel van de gelovigen, te veel voor menigeen. Sommigen beginnen twijfels bij hem te hebben (9,3) en eigenlijk kun je het hen helemaal niet kwalijk nemen.

Maatschappelijk aanvaard

Niet alleen de theologische traditie ondersteunt de verzorging van rondtrekkende apostelen door gemeenteleden. De vroegchristelijke verkondigers konden erop rekenen dat dit door velen niet als aanstootgevend werd ervaren. Hierop wijzen de metaforen en voorbeelden die Paulus gebruikt. De soldaat, de eigenaar van een wijngaard en de herder van een kudde – voor hen allemaal geldt: waaraan zij hun werkkracht besteden, daar komt hun onderhoud vandaan (9,7). Zelfs bij priesters is dat zo – niet alleen in het jodendom, maar ook in de Grieks-Romeinse godsdiensten (9,13). Ook sommige filosofen genoten van materiële hulp door hun aanhangers. Niet alleen in vergelijking met andere apostelen was Paulus’ gedrag opvallend.

Wie nu denkt dat Paulus in zijn reactie flink tegen de theologische rechtvaardiging van een all-inclusive apostelschap in zal gaan, wordt teleurgesteld. Hij bevestigt integendeel het recht van een apostel op verzorging door de gelovigen, het recht op partnerschap, het recht op werkeloosheid. Een recht dat ook voor hem en Barnabas geldt (9,5-6). Maar het is een recht, een exousia. En dit houdt in dat je vrij bent om te kiezen. Zijn vrijheid is dan ook het eerste dat Paulus in dit hoofdstuk beklemtoont. Je bent niet verplicht om van een recht gebruik te maken, want verplichting gaat tegen vrijheid in. Paulus’ verdediging (apologia, vs. 3) komt erop neer dat hij gebruikmaakt van zijn vrijheid om afstand te doen van zijn recht op verzorging.

Waarmee zullen we hem vergelijken?

Paulus vergelijkt zichzelf met een soldaat, de eigenaar van een wijngaard, de herder van een kudde, een priester, een dorsende os en een ploeger. Iedere metafoor doet een ander beeld van de gemeente oprijzen en van de relatie tussen gemeente en apostel. De gemeente is akker, gemeenschap van cultusdeelnemers, kudde, wijngaard, opperbevelhebber – of zelfs veroverd gebied? Paulus kon al deze metaforen gebruiken omdat ze zijn punt illustreerden in zijn tijd. Andere tijden en andere punten van vergelijking kunnen andere metaforen vereisen. Want de sociale werkelijkheid verandert. Waar rondtrekkende apostelen en profeten geen grote rol (meer) spelen en de gemeenten vooral lokaal bestuurd worden, komen ook andere metaforen opdagen voor de verhouding tussen de gemeente en haar leiders. In sommige geschriften van het Nieuwe Testament wordt de gemeente bijvoorbeeld vergeleken met een huishouden. Des te verrassender is het dat een aantal metaforen behoorlijk stabiel gebleven is, zoals de gemeente als akker of als kudde. Voor veel gemeenteleden vandaag zijn akker en kudde uit het alledaagse leven verdwenen. En de vraag of predikanten of andere functiedragers in de gemeente het recht hebben om direct van de gemeenteleden kost en logies te ontvangen, is waarschijnlijk voor velen nauwelijks urgent. Daarom is onze tekst een uitnodiging om over nieuwe metaforen na te denken, metaforen uit onze eigen hedendaagse wereld, die de actuele verhouding ‘predikant (of algemener functiedrager) – gemeente’ illustreren.

Ja, God bekommert zich ook om de ossen

Ook hermeneutische principes veranderen. De uitspraak uit Deuteronomium 25,4 dat een os bij het dorsen niet gemuilkorfd mag worden, kan best oorspronkelijk ter bescherming van het dier zijn opgeschreven. Maar in Paulus’ tijd dacht een aantal exegeten dat de wet onmogelijk omwille van dieren kon zijn gegeven. God had hogere doelen. Zo schrijft Philo van Alexandrië een (kleine) generatie voor Paulus: ‘Want niet over redeloze dieren spreekt de wet, maar over wezens, die rede en verstand hebben’ (SpecLeg I,260). Uitspraken over dieren moesten dus op de mens worden geduid, zoals Paulus dit doet door het genoemde vers op de apostelen te betrekken. Vandaag zijn veel mensen gevoelig voor dierenwelzijn en we mogen blij zijn dat de Schrift soms ook aandacht besteedt aan de dieren. Paulus’ exegese wordt daardoor niet ongeldig. De Schrift is rijk genoeg zodat elke generatie er op een andere manier uit kan putten.