Job en de grenzen van het weten

In de wintermaanden worden de beelden in de tuinen van het paleis van Versailles vakkundig in hoezen gewikkeld om ze te beschermen tegen vorst en de mogelijke gevolgen ervan: breuken en scheuren. Wie in deze maanden de tuinen teleurgesteld verlaat omdat hij of zij de beelden niet kan zien zoals ze er in de zomermaanden in voile glorie prijken, mist een derde oog. Ook de verhulde beelden zijn (als je dat wilt) als kunst te zien.

Bij het zien van de verhulde beelden, moest ik als vanzelf denken aan Job en zijn vrienden. In drie omwikkelde bustes zag ik de drie vrienden. Drie mensenhoofden die, doordat ze zijn ingepakt, niet kunnen zien. Datzelfde geldt voor het hier afgebeelde standbeeld – ook deze figuur is niet in staat te zien. Maar anders dan bij de statische, bewegingloze bustes, lijkt het hier te gaan om een vrouw die haar armen, buiten de verhulling, ten hemel strekt. Wie zijn of haar gedachten bij dit beeld de vrije loop laat, krijgt de indruk dat deze figuur niet bereid is zich neer te leggen bij haar blindheid. Alsof ze zeggen wil: ‘Er moet meer zijn dan het duister dat mij voor ogen is. Ik wil verder reiken.’

Correspondeert er iets beter met het einde van het boek Job? Jobs vrienden waren bepaald niet dom, maar ze misten het uiteindelijke inzicht om zinvol te kunnen spreken. Ook Job miste dat uiteindelijke zicht, maar wenste zich niet neer te leggen bij wat hij wel kon zien. De situatie doet denken aan een oude anekdote waarmee filosofen zich wilden onderscheiden van theologen. Een filosoof zou iemand zijn die in een zwarte kamer zoekt naar een zwarte kat, en deze niet kan vinden. Een theoloog zou in dezelfde kamer zoeken naar dezelfde zwarte kat, kan hem ook niet vinden, maar zegt evenwel dat hij hem heeft. In dat laatste wilde Job niet meegaan. Hij vond zijn zwarte kat niet, maar wilde ook niet zo ver gaan te concluderen dat die kat er niet was.

Correspondeert er iets beter met het einde van het boek Job?

In Bijbels perspectief wordt geleefd vanuit het duister naar het licht. Wie bij de gegevenheid van het duister blijft staan, is niet ver genoeg gegaan ­ook niet als dat duister een gegeven is waaraan met allerhande scherpzinnige argumenten een plaats gegeven is in het menselijk zijn. Job wil meer, ook al overschrijdt zijn verlangen, dat hij zo krachtig ten einde toe verdedigt, de grenzen van het menselijk zijn, voor zover dat door denkers begrepen is.

Aan het einde van het boek ontkent hij niet dat hij blind was of slechts beperkt kon zien:

Daarvoor bleven zijn vrienden blind. Ze hadden slechts gesproken over een veronderstelde zwarte kat die ze niet hadden, maar beweerden wel te hebben, en presenteerden die vervolgens als de laatste waarheid. Wie in geloof zijn of haar verstand te vroeg aan de kapstok hangt, komt bedrogen uit.

Eerder gepubliceerd in Schrift 218 (2005), 68.