Machtsmisbruik in de kerk: hoe herken je het?

Bijna iedereen zegt van zijn eigen positie: ik heb geen macht. Maar meestal hebben we die wel. Macht omdat je ouder, groter, sterker, rijker, knapper, belezener bent dan een ander, of omdat jouw functie hoger staat aangeschreven, meer beslissingsbevoegdheid met zich meebrengt of in het algemeen meer autoriteit uitstraalt. Dat geldt ook in de kerk. De vraag is: hoe herken je je eigen macht en die van de ander? Hoe ga je er gewetensvol mee om, zodat je anderen niet kwetst, en hoe signaleer je machtsmisbruik? Marianne Bronsveld werkt bij Meldpunt Misbruik en vertelt wat ‘macht’ is en hoe we er constructief mee kunnen omgaan.

Stel je voor dat je in de schoenen van Jasper zou staan. Je kijkt op naar de predikant, hebt zijn geestelijk leiderschap nodig, hebt eindelijk iemand gevonden bij wie je de somberheid de somberheid mag laten zijn, zonder dat je een masker op hoeft te zetten. En nu wil de predikant jou gebruiken om zijn persoonlijke agenda in de gemeente neer te zetten. Zou je erin meegaan?

De kans dat je antwoord op deze vraag ‘nee’ is, is groot. En toch zien we dat het antwoord in de praktijk vaak ‘ja’ is. Waarom? Omdat je afhankelijk geworden bent van iemand, en daar maakt de ander misbruik van.

Macht

Macht wordt in de Nederlandse cultuur vaak als iets ‘vies’ gezien. Bijna iedereen die we spreken zegt over zijn eigen positie: “Ik heb geen macht”. Maar iedereen die een functie bekleedt binnen de kerk heeft op een zekere manier macht. De predikant, pastoor, priester, ouderlingen en diakenen, maar ook jeugdleiders, kosters en administratief medewerkers. In hun positie zijn anderen op welke wijze dan ook afhankelijk van hen of er wordt tegen hen opgekeken.

Iedereen die een functie bekleedt binnen de kerk heeft op een zekere manier macht.

Niet alleen de mensen met een functie in de kerk hebben macht, maar vrijwel ieder mens heeft op een bepaalde manier macht. Neem bijvoorbeeld de baby die huilt en plots staan er twee volwassenen aan het bed om de baby op zijn wenken te bedienen. De een heeft echter wel meer macht dan de ander.

Is dat erg? Nee, macht is iets moois. Het is de mogelijkheid om dingen te beïnvloeden, te creëren, te bewerken. Zoals God in Genesis 1:27 zegt dat de mens moet heersen over de aarde. De opdracht was om de aarde te bewerken tot iets moois. Met macht en machtsposities kunnen prachtige dingen teweeggebracht worden. Het kind dat kan bloeien, omdat de docent zijn invloed op de juiste manier inzet. De pastorant die groeit in geloof, omdat de predikant of ouderling zijn Bijbelkennis en positie zo inzet dat het groei brengt, et cetera.

Verantwoordelijkheid

Macht brengt echter wel een grote verantwoordelijkheid met zich mee. Iedereen die in een machtspositie staat ten opzichte van een ander, is geroepen om hier goed mee om te gaan. Het is de bedoeling dat de macht op zo’n manier wordt ingezet dat een ander tot bloei kan komen. Dit vraagt van degene met de machtspositie een groot reflectief vermogen en integriteit.

Macht brengt een grote verantwoordelijkheid met zich mee.

Macht komt niet alleen voort uit positie. Iemand kan ook meer machtig zijn, omdat hij groter is, verbaal sterker, slimmer, een beter netwerk heeft, in een ander milieu is opgegroeid, een betere gezondheid (fysiek of mentaal) heeft, meer financiële of materiële middelen heeft. Dit betekent dat we in Nederland per definitie al in een machtspositie staan ten opzichte van de mensen in het mondiale zuiden. Iedere Nederlander heeft daarmee een verantwoordelijkheid ontvangen om goed met die positie om te gaan.

Macht in de Bijbel

Het thema macht komen we in de Bijbel heel veel tegen. Van de eerste pagina tot de laatste wordt het thema macht aan de kaak gesteld. Gods macht tegenover die van satan, de macht van koningen, priesters, ouders, het wordt allemaal uitgebreid besproken. We krijgen een inkijkje in de manier waarop God zijn macht inzet om het goede te doen. We zien koningen zoals David worstelen met hun machtspositie, waarbij ze soms goede dingen doen, maar soms ook grove fouten maken (denk aan de situatie met Bathseba en Uria). We zien koningen en koninginnen zoals Heriodias (Marcus 6) die hun positie gebruiken voor eigen gewin.

We lezen in Deutronomium 17:14-20 over Gods regels over het koningschap. Een regel springt eruit: “Het moet zó zijn, als hij op de troon van zijn koninkrijk zit, dat hij voor zichzelf op een boekrol een afschrift van deze wet schrijft. Dat moet bij hem zijn en hij moet er alle dagen van zijn leven in lezen om de HEERE, zijn God, te leren vrezen en om alle woorden van deze wet en deze verordeningen in acht te nemen door ze te houden.”

In Ezechiël 34 spreekt God de herders van Israël aan op hun foutief gebruik van macht. Ze hebben de macht gekregen, maar niet goed gebruikt: “Wee de herders van Israël die zichzelf weiden! Moeten de herders niet de schapen weiden?” (vers 2) God is woedend op de herders en tegelijkertijd zo liefdevol ten opzichte van de schapen: “Ik zál die herders! Ik eis Mijn schapen op uit hun hand, en doe hen ophouden met het weiden van de schapen. Die herders zullen zichzelf niet meer weiden en Ik zal Mijn schapen uit hun mond redden, zodat ze hun niet meer tot voedsel zijn” (vers 10).

Ze hebben de macht gekregen, maar niet goed gebruikt.

Machtsmisbruik

God heeft dus duidelijke beelden bij het goed gebruik van macht. In de Bijbel is Hij meerdere malen woedend vanwege machtsmisbruik. De profetenboeken staan vol met betogen tegen onrecht en de gevolgen voor de machtsmisbruikers zijn niet mals. Maar wat is machtsmisbruik? De definitie die het Meldpunt Misbruik hanteert is als volgt:

“Gebruik maken van positie en/of bevoegdheden [ten opzichte van iemand tot wie een vertrouwens- en/of gezagsrelatie bestaat], zonder dat daarbij een redelijk/legitiem belang bestaat of met het enkele doel om diegene(n) te schaden.”

Bij machtsmisbruik gebruikt iemand zijn of haar machtspositie niet om de ander op te bouwen, maar om zichzelf op te bouwen. Dit kan bewust of onbewust gebeuren. Als we dit doortrekken naar de kerk, dan wil iemand zichzelf (of zijn ideeën) groter maken, en niet de hele gemeente of de ander. Soms vindt machtsmisbruik ook plaats vanuit wraak, omdat bijvoorbeeld het eigen ego gekrenkt is, maar ook dan zouden we kunnen betogen dat het is om zichzelf op te bouwen.

Kwetsbaarheden

Regelmatig wordt bij machtsmisbruik gebruikgemaakt van de zwakheden van de ander. De ander heeft iets nodig en geeft daardoor ook macht aan de ander. Iemand kan bijvoorbeeld in een baan blijven waar het loon structureel te laag is, omdat er voor hem of haar geen andere opties zijn en daardoor kan een baas die ander bijvoorbeeld ook overhalen om nog meer uren te werken voor hetzelfde geld. Kwetsbaarheden worden als het ware uitgebuit om iets gedaan te krijgen.

Kwetsbaarheden worden uitgebuit om iets gedaan te krijgen.

Machtsmisbruik kan heel subtiel plaatsvinden. In de meeste gevallen begint het ook zo: iemand probeert op geraffineerde wijze de ander tot iets te bewegen, vaak zonder dat de ander het doorheeft. En op een gegeven moment zitten beide partijen als het ware vast in het web van machtsmisbruik.

Minder subtiele vormen van machtsmisbruik zijn bijvoorbeeld dwang, chantage of afpersing. In het voorbeeld van Jasper is er sprake van chantage: als jij niet doet wat ik zeg, geef ik jou de pastorale hulp die jij nodig hebt niet meer. Mensen kunnen zich gevangen voelen in machtsmisbruik, net als Jasper.

Herders, weid uw schapen

Diegenen die macht hebben ontvangen, dienen hier goed mee om te gaan. Tegen koningen en geestelijke leiders spreekt God zich in de Bijbel meermaals uit om de schapen op een goede manier te weiden. Een verantwoordelijke taak. In het weiden van de schapen laat je iets zien van wie God is. Als het goed is ten minste. Maar dat maakt het juist zo verantwoordelijk: als je dit niet op de juiste manier doet, zal het beeld dat iemand heeft van de Hemelse Koning besmeurd worden. Mensen kunnen gaan denken: “Als jij niet te vertrouwen bent, is God dat vast ook niet”. Neem die verantwoordelijkheid serieus.

Wanneer je zelf niet in het leiderschap staat, denk dan eens na: waar heb ik macht? Thuis, op het werk, in de kerk… Welke schapen heb ik te weiden? En gebruik ik die macht om de ander op te bouwen? Of wil ik er zelf beter van worden?

Goed machtsgebruik kan alleen maar plaatsvinden wanneer je als mens in een goede verbinding staat met God, zoals de koning in Deutronomium 17. Maar daarover in een volgend artikel meer…

Marianne Bronsveld is theoloog en werkt als coördinator bij het Meldpunt Misbruik in Kerkelijke Relaties.

Lees ook