Nieuw begin

Het begin van wijsheid is ontzag voor de HEER, leven naar zijn regels getuigt van goed inzicht. (Psalm 111:10a)

Schriftlezing: Psalm 111
Overige schriftlezing: Johannes 20:24-29; Psalm 112

Liturgisch kader

De tweede zondag van Pasen heet Beloken Pasen, wat iets afronden betekent. De eerste week na het grote feest op Paasmorgen wordt afgesloten. In het verlengde hiervan wordt deze zondag ook het octaaf na Pasen genoemd, zoals we ook het octaaf na Kerst kennen. ‘Octaaf’ komt van octava, Latijn voor ‘achtste’. In de liturgie wordt een belangrijk feest vaak acht dagen lang gevierd: de feestdag zelf plus de zeven dagen erna. Het woord ‘Octaaf’ doet me ook denken; we hebben ‘do, re mi, fa sol, la, ti’ doorlopen en zijn aangekomen bij een nieuwe ‘do’. Maar wel een octaaf hoger. We zijn niet bij af. De toon, de boodschap van Beloken Pasen klinkt zeer zeker anders dan voor Pasenmorgen.

De zondag heeft nog een derde naam, Quasimodo Geniti, ofwel groeien als pasgeboren kinderen. Deze naam komt uit 1 Petrus 2:2: Als pasgeboren kinderen… verlang naar de zuivere melk van het woord (HSV).

Alle drie de namen staan voor een overgang. De eerste week na Pasen is geweest, maar iets nieuws staat te gebeuren. Iets dat nog heel jong is, pasgeboren. Het symboliseert het kantelpunt van Paasjubel naar Paasleven, naar een nieuw leven vanuit het geloof in de opstandig van Jezus.

De 2^e zondag van Pasen wordt daarnaast ook gezien als een catechetische zondag. Daar ligt een verband met Psalm 111, want Psalm 111 is een catechetisch lied. In verschillende tradities (o.a. anglicaans en luthers) is Psalm 111 om deze reden de vaste psalm voor deze zondag. Vaak samen met de lezing uit Johannes 20: 24-29, over de ongelovige Tomas.

Uitleg

Als er ergens in de Bijbel een plek is voor menselijke gevoelens dan is dit wel in de Psalmen. In al haar schoonheid, rauwheid, kwetsbaarheid en puurheid. Psalmen zijn vaak persoonlijk en emotioneel, ook als de dichter namens een gemeenschap spreekt. En dat is ook niet vreemd, want zingen helpt als je ergens vol van bent. Als je blij bent, maar ook juist als je je kwetsbaar, bang, verdrietig en alleen voelt. Muziek/een lied kan je even optillen, de zinnen doen verzetten, vastzittende emoties lucht geven. Een lied kan woorden geven aan iets waar je zelf nog geen woorden voor hebt. Ik denk dat veel psalmen zo zijn ontstaan. Psalmen kunnen ons herkenning, richting, houvast, kracht, hoop geven. Daarnaast zijn er Psalmen die de kleur van een overpeinzing, lering of meditatie kennen. Psalm 111 heeft beide.

De psalmist van Psalm 111 begint met ‘Halleluja!’, een lofprijzing. Het hart is er vol van. Ze kan het wel uitzingen, het liefst met velen (vs. 1: in de grote kring van oprechten). Vervolgens vertelt het dat het vol is van Gods Grootsheid, van Zijn glans en glorie, rechtvaardigheid, waarheid en recht. Zijn eerlijke, genadige en liefdevolle trouw. Zijn krachtige daden, voedsel en wonderen. Zijn verlossing en onwrikbaar eeuwig verbond. En dat dit alles het onderzoeken, het leren waard is. De psalm eindigt in vers 10 met een advies aan mensen: Het begin van wijsheid is ontzag voor de HEER, leven naar zijn regels getuigt van goed inzicht.

De opbouw heeft de vorm van een acrostichon. Ofwel elke regel begint met een volgende letter van het Hebreeuwse alfabet. In de online Herziene Statenvertaling staan de Hebreeuwse woorden erbij. Deze schrijfwijze is behulpzaam om teksten te kunnen onderwijzen en onthouden. Het is een schrijfstijl uit de Wijsheid (het genre van Spreuken, Job en Prediker). Didactische, catechetische psalmen, waaronder Psalm 111 maken hier ook gebruik van. Kenmerkend voor deze schrijfstijl is de persoonlijke toon, die begint met een uitroep die de aandacht trekt. Waarop een generaliserend spreken volgt, wat uitmond in een advies of moreel gewenst gedrag. In Psalm 111 zit de uitroep in het Halleluja. Waarna de Psalm over Gods grootheid spreekt en eindigt met een advies over de wijze van het vergaren van wijsheid en inzicht.

Zowel de didactische vorm alsook de inhoudelijke boodschap maakt de psalm passend bij Beloken Pasen. De psalm vertelt ons over Gods werkelijkheid en reddingsdaden. Het raakt aan de ontdekking van de ongelovige Tomas (Johannes 20:24-29), die nadat hij Jezus met eigen ogen zag en zijn wonden had aangeraakt, de grote omslag van ongeloof naar geloof kon maken. Thomas ging door het kantelpunt van verdriet en rouw naar verwondering en blijdschap. Waardoor hij met de andere leerlingen kon meegaan in al het nieuwe dat op hen afkwam. Als pasgeboren gelovigen ontdekten en aanvaardden ze een nieuwe werkelijkheid van God en Jezus opstanding uit de dood. Om deze reden is Psalm 111 op deze zondag te zien als een kleine geloofsbelijdenis.

Het mooie van psalm 111 is dat deze niet stopt bij het advies, maar doorgaat in psalm 112. Psalm 111 en 112 zijn een tweeling. De oprechtheid van God in psalm 111 wordt gespiegeld door de beschrijving in Psalm 112 over de oprechte mens. Psalm 112 is ook een alfabetisch acrostichon, en begint ook met ‘Halleluja!’, waarna het vertelt wat het oplevert als je het advies van psalm 111 opvolgt. In wezen is het de optelsom van beidde psalmen die pasgeboren gelovigen richting, houvast en wijsheid geven.

Aanwijzingen voor de prediking

Psalm 111 eindigt met de woorden dat onze wijsheid begint met ontzag voor de Heer. In oudere vertalingen wordt gesproken over ‘de vreze des Heren’. Karl Barth (1958) schrijft dat het woord ‘vreze’, nogal eens wordt verward met ‘vrees’, ofwel ‘angst’, maar dat ‘de vreze des Heren’ niets te maken heeft met bang moeten zijn voor God: ‘De psalm zegt niet dat we bang moeten zijn voor Gods grootsheid, voor het godsbeeld van een God die als een bovenmenselijk groot officier van justitie ons gaat aanklagen en veroordelen’. Een streng godsbeeld als dit zal niet overal meer zo leven, toch moeten we denk ik niet onderschatten hoe strenge godsbeelden, zeker onder ouderen, het leven en sterven van mensen nog steeds beheerst. En ook jongere mensen zoeken naar godsbeelden die hen ‘als pasgeboren kinderen van God’ met wijsheid en levenskracht op weg doet gaan. De psalm nodigt uit om een beeld van God te verwoorden.

Het woord ‘ontzag voor de Heer’ (NBV en NBV21) roept vaak al wat vriendelijker, minder strenge associaties op, hoewel je hier denk ik niet zomaar vanuit kunt gaan. In onze hedendaagse tijd kijken en beleven we God mijns inziens steeds meer met verwondering, verbazing, respect, eerbied, liefde, vertrouwen, geraaktheid. Ook is er gelukkig veel meer ruimte voor het allemaal nog niet zo goed weten. Vragen mogen stellen. Ontdekken, leren, ontvangen. Dat is ook de toon van psalm 111. Het begint met Halleluja. In Halleluja zit blijdschap, vreugde, overgave, lofprijzing, dankbaarheid. Woorden die je niet gebruikt als je bang bent. Waarna vers 2 doorgaat met ‘Machtig zijn de werken van de Heer, wie ze liefheeft, onderzoekt ze’. Daar ligt de grote uitnodiging van het mogen onderzoeken, uitvinden wat God en Gods werken werkelijk voor ons betekenen. We mogen kijken als pasgeboren kinderen van God.

Barth (1958) heeft het n.a.v. de verwarring over het woord ‘vreze des Heren’ ook over de vele angsten in het menselijk bestaan. Over: ‘de angst voor oorlog, voor de atoombom, voor de Russen, voor spoken, voor de dood, voor jezelf, omdat je geen raad weet en juist dat niet wil toegeven!’ Opmerkelijk genoeg zijn de angsten van toen nog steeds de angsten van nu. En we kunnen er zo nog een paar aan vastplakken; angst voor de gevolgen van polarisatie, voor de hedendaagse wereldpolitiek, voor sommige Amerikanen, voor toenemend geweld op straat naar b.v. vrouwen en hulpverleners, angst voor een tekort aan zorg, voor eenzaamheid als gevolg van de individualisatie en verlies van gemeenschapszin, voor verlies van normen en waarden. Wat mij raakt is Barth zijn opmerking dat deze angsten niet het begin maar eerder het einde van alle wijsheid is. En de wijsheid, die voortkomt uit de vreze des Heren, juist het einde van al deze angsten kan zijn.

Barth noemt deze wijsheid ‘levenswijsheid’. Niet zomaar wat kennis uit een boekje maar de kunst van ‘het kunnen leven’. Hij haalt hierbij de wijsheid van Salomo aan. Salomo wist dat hij juist echte levenswijsheid nodig had en vroeg God hierom. De grootste wijsheid zit in het kunnen erkennen dat je het niet weet. We moeten wijsheid verwerven. En hiervoor mogen we met lege handen aankloppen bij God. Op dat punt is het goed om psalm 111 en 112 niet los van elkaar te zien. De beginwoorden van psalm 112 wijzen naar de geboden van God. Niet als keurslijf, maar als wegen naar rechtvaardigheid en houvast in een wereld met angst en chaos. En ja, dat vraagt om onderzoek. Wat betekent het om als pasgeboren gelovigen op weg te gaan, voortkomend vanuit de verwondering, de vreugde, de grootsheid van Pasen, de grootsheid van de opgestane Heer? Het zou ons misschien wel kunnen doen opstaan uit de chaos van ons leven?

Laten we beginnen met zeggen dat we het niet allemaal weten. En we vanuit het niet weten naar het evangelie kijken en ons welkom weten bij God. Halleluja!

Ideeën voor kinderen en jongeren

Laat een klein plantje zien. Leg kort uit wat Beloken Pasen, betekent: de Paasweek is voorbij, maar we zijn niet ‘klaar’. Het is juist het begin van iets nieuws. Net zoals dit plantje. Het is nog klein, maar het gaat groeien. Je kan vanuit de Bijbelse verhalen toelichting dat we ‘als pasgeboren kinderen’ mogen leren, nieuwsgierig zijn, vragen stellen, ontdekken, onderzoeken. Dat ook de ongelovige Tomas, een leerling van Jezus mocht vragen, kijken en voelen. Laat het plantje zien en vraag: Wat heeft dit plantje nodig om te groeien? (Kinderen antwoorden: water, zon, aarde, liefde…) Precies. En wat hebben wij nodig om te groeien in geloven? – Verhalen over Jezus – Samen zingen – Bidden – Vragen stellen – Verwonderd zijn.

Liedsuggesties

• LB 313 – Een rijke schat van wijsheid
• LB 317 – Grote God, Gij hebt het zwijgen
• De Paasliederen, een loflied, en natuurlijk de psalmen 111 en 112.

Geraadpleegd

Fokkelman, J. & Weren, W. (2005). De Bijbel literair. Meinema

Barth K. De vreze des Heren is het begin der wijsheid | Karl Barth.nl (Geraadpleegd op 10 februari 2025)