Opnieuw beginnen

In het Woord was leven en het leven was het licht voor de mensen. (Johannes 1:4)

Schriftlezing: Johannes 1:1-5
Overige lezing: Genesis 1:1-15

Liturgisch kader

Advent is de periode van voorbereiding op het kerstfeest en daarmee een tijd van bezinning op de vraag waarom het nodig was dat God zijn Zoon naar de wereld zond. Dat kan aan de hand van bekende adventsteksten van de profeten van het Oude Testament. Maar ook het begin van de evangeliën biedt voldoende stof tot nadenken, zoals het eerste hoofdstuk van het Johannesevangelie. Deze schets beperkt zich tot de eerste 5 verzen. Omdat de evangelist kiest voor een opzettelijke verwijzing naar de eerste woorden van de Bijbel ligt het voor de hand het begin van Genesis te kiezen als tweede lezing.

Liedsuggesties

Kies bij deze tekst adventsliederen die het nieuwe begin benadrukken of waarin belangrijke begrippen als ‘woord’, ‘licht’ en ‘leven’ gebruikt worden, zoals ‘God heeft het eerste woord’, ‘Nu daagt het in het oosten’ of ‘Licht van de wereld’.

Uitleg

De vraag die Johannes meteen in het begin van zijn evangelie wil beantwoorden, is: wie is Jezus werkelijk? Wat is zijn oorsprong? De woorden en daden van Jezus, tot en met kruis en opstanding die in dit evangelie beschreven worden, roepen die vraag op. Johannes is tot het inzicht gekomen dat we voor het antwoord verder terug moeten dan de geboorte uit de maagd Maria (zoals voor alle kinderen van God geldt dat ze ‘niet op natuurlijke wijze geboren’ worden; vers 13). Op een geheel eigen manier doet hij hetzelfde als wat Lucas doet wanneer hij het geslachtsregister van Jezus beschrijft (Lucas 3:23-38): hij gaat terug naar de schepping en verklaart zo dat Jezus de Zoon van God is. Het zijn niet alleen de eerste drie woorden van het evangelie waarmee Johannes een verband legt tussen het verhaal dat hij te vertellen heeft en het eerste bijbelboek. Dit schriftgedeelte zit vol verwijzingen naar de Schepping, waarbij vooral de begrippen ‘leven’ en ‘licht’ van betekenis lijken.

Het scheppende woord

Nieuw ten opzichte van Genesis 1 is de introductie van het begrip ‘woord’. Het lijkt erop dat Johannes gedachten uit de Schrift (Genesis 1: God schept door te spreken), de Griekse filosofie (die meeklinkt in het nadrukkelijke gebruik van ‘logos’), de Joodse traditie (bijvoorbeeld de interpretatie van Spreuken 8 over de pre-existentie van de wijsheid) verbindt met de ervaringen die hij heeft opgedaan met Jezus en wat die hem hebben geleerd (Johannes 1:14). Jezus – zijn naam valt pas in vers 17 – is Gods Zoon en wordt geïdentificeerd met het scheppende woord. Het zal niet voor niets zijn dat Johannes spreekt over het licht: dat is immers de eerste scheppingsdaad van God geweest. Maar het is opvallend dat Johannes ervoor kiest om leven vooraf te laten gaan aan het licht (vers 4). In de beschrijving van Genesis 1 is het omgekeerd: op de eerste dag roept God het licht tevoorschijn, pas op de derde dag is de aarde er klaar voor om het eerste leven te ontvangen in de vorm van ‘jong groen’. Wellicht haalt Johannes het leven naar voren om te benadrukken dat dat het doel is geweest van de schepping, zoals het ook het doel is van de nieuwe schepping (Johannes 20:31).

Licht dat leven geeft

Licht is een noodzakelijke voorwaarde voor het leven op aarde. Daartegenover staat de duisternis, die door het licht verdreven wordt (en dus niet andersom, vers 5!). In Genesis 1:2 is de duisternis een synoniem voor de staat waarin de aarde verkeerd voordat God heeft gesproken: ‘woest en doods’. De tegenstelling tussen licht en duisternis komt later in het evangelie nog enkele malen terug, bijvoorbeeld waar Jezus over zichzelf spreekt als het licht der wereld (Johannes 8:12, waar ook de relatie tussen licht en leven opnieuw benoemd wordt: ‘licht dat leven geeft’; vergelijk ook 12:35;46 en 1 Johannes 1:5, enzovoort). Buiten het antwoord op de vraag naar de oorsprong van Jezus heeft Johannes met deze introductie ook een antwoord gegeven op de vraag wat de bedoeling is van de komst van Jezus in deze wereld: Hij zal, als het vleesgeworden Woord van God (vers 14), een begin maken met de (ver)nieuw(d)e schepping; Hij zal de mens vanuit de chaos (de duisternis) opnieuw tot leven wekken.

Aanwijzingen voor de prediking

Je zou ermee kunnen beginnen om bij de hoorders een situatie in herinnering te roepen waarin ze het liefst opnieuw zouden beginnen (zie ook hieronder de ideeën voor kinderen en jongeren): een relatie die dreigt vast te lopen, een schuld die iemand boven het hoofd gegroeid is, enzovoort. En wijs er vervolgens op dat Johannes de komst van Jezus (zijn advent) beschrijft als God die opnieuw begint. Geef in de preek voldoende aandacht aan de woorden die Johannes leent uit het scheppingsverhaal om de betekenis van Jezus uit te drukken: woord, leven, licht…

Johannes geeft geen analyse van wat er mis is. De reden waarom God een nieuw begin maakt, is gelegen in de ‘duisternis’ (vers 5). Het is aan de voorganger om dat begrip te interpreteren en te vullen met ervaringen uit het dagelijks leven, waarbij het voor de hand ligt om te wijzen op (de gevolgen van) de zonde en de schaduw van de dood die over ons leven ligt. Doe echter niet alsof er geen sprankje licht meer zou zijn. Dat zou in tegenspraak zijn met wat Johannes schrijft: ‘de duisternis heeft het [licht] niet in haar macht gekregen’. Maar het zou ook in tegenspraak zijn met de ervaring van de hoorders: natuurlijk is er vreselijk veel mis in deze wereld, wat herinnert aan de chaos van het begin. Maar er is ook nog een heleboel te genieten; we leven ondanks alles in het licht van Gods genade. Het lijkt er vaak op dat de duivel deze wereld in zijn greep heeft, maar hij heeft er niet al het licht en al het leven uit kunnen persen. Er zijn altijd mensen geweest die zich hebben vastgeklampt aan het Woord van God.

De vreugde van een nieuw begin

Van hieruit kun je de hoorders meenemen naar de vreugde van het nieuwe begin. Dat doet God niet door terug te gaan naar die homp klei die de aarde was in het begin. Hij doet wel door opnieuw zijn Zoon in te zetten, maar op een andere manier; niet door een Woord uit de hemel te laten klinken, maar door zijn Woord op aarde te laten spreken; niet door vanuit de hoge zijn licht te laten schijnen, maar hier op aarde tussen de mensen, in zijn vleesgeworden Zoon… Tot slot is het belangrijk om dit getuigenis van het evangelie – dat nog best abstract is – dicht bij de hoorder te brengen: het gaat bij dit nieuwe begin ook om zijn of haar leven dat vernieuwd moet worden, dat bevrijd kan worden van de duisternis. Dat begint ermee dat we ons laten aanspreken door het Woord. Dat Woord wekt ons tot (nieuw) leven. En dat maakt het leven lichter. Wellicht kun je hierbij concrete voorbeelden noemen hoe mensen opnieuw begonnen zijn. De weken van advent helpen ons om ons te bezinnen op de duisternis in ons bestaan en wekken in ons het verlangen naar het licht!

Bemoediging

Je mag de hoorder bemoedigen: wanneer je door het Woord geroepen bent, zal de duisternis het nooit winnen. Kijk maar naar de weg die Jezus is gegaan: het vervolg van het evangelie beschrijft hoe de duisternis hyperactief was rondom Jezus. Het leek er zelfs even op dat die duisternis sterker was dan het licht, wanneer Gods eigen Zoon sterft aan het kruis (Johannes schrijft er trouwens niet over dat de zon op dat moment verduisterd werd). Maar we kennen de afloop: de duisternis van de dood heeft de Heer van het leven niet in haar macht gekregen!

Ideeën voor kinderen en jongeren

Heb het er met de kinderen bijvoorbeeld over hoe belangrijk woorden zijn: als je iets wilt zeggen, als je een verhaal wilt vertellen, heb je daarvoor woorden nodig. Als God ons wil vertellen hoeveel Hij van ons houdt, gebruikt Hij daarvoor de woorden in de Bijbel. Maar Hij vertelt het ons ook door de Here Jezus naar de aarde te sturen. Daarom noemen we Jezus ook wel het levende Woord van God!

Jongeren herkennen wellicht de volgende situatie: je bent met een opdracht voor school begonnen, iets creatiefs; in gedachten zag je al helemaal voor je hoe het zou worden. Maar op een of andere manier lukt het niet. Je hebt al wel geprobeerd om hier en daar wat kleine aanpassingen te doen, maar dat helpt niet. Uiteindelijk kom je tot de conclusie dat je het beste kunt doen wat de pottenbakker doet als de pot niet de goede vorm krijgt: van de klei weer een homp maken, en dan van voor af aan beginnen. Zo heeft God in de loop van de geschiedenis allerlei pogingen gedaan om ons (zijn creatie) te corrigeren: door de wet te geven, de rechters, de koningen, de profeten, enzovoort. Uiteindelijk heeft Hij ervoor gekozen om opnieuw te beginnen. Daarvoor heeft Hij zijn Zoon naar ons toe gestuurd.

Geraadpleegd

Levine, Amy-Jill & Brettler, Marc Zvi. (2024). Nieuwe Testament met Joodse toelichtingen. Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap.

Morris, Leon. (1995). The Gospel According to John; Revised. Wm. B. Eerdmans Publishing Co.