Recht en bescherming voor de kwetsbare

Daarop zei Boaz tegen Ruth: ‘Luister goed, mijn dochter. Je moet niet naar een andere akker gaan om aren te lezen; ga hier niet weg, maar blijf dicht bij de vrouwen die voor mij werken. Volg ze op de voet en houd je ogen gericht op het veld waar gemaaid wordt. Ik zal mijn mannen zeggen je niet lastig te vallen. Als je dorst hebt, ga dan naar de kruiken en drink van het water dat ze daar scheppen.’ (Ruth 2:8-9)

Schriftlezing: Ruth 2

Liturgisch kader

Het bijbelboek Ruth is bijzonder geschikt voor de zomerperiode. Als een van de historische boeken past het goed in deze tijd van vakantie houden, afstand nemen en bezinning. In deze verzen gaat het over recht doen aan een kwetsbare persoon, in dit geval een jonge vrouw, met bovendien een buitenlandse afkomst. Zij ontvangt onvoorwaardelijke bescherming van een burger, die het functioneren van het recht van de vreemdeling waarborgt, en haar zelfs nog meer biedt.

Uitleg

Boaz heeft geluisterd naar de opzichter. Hij doorziet waar een arme, jonge vrouw als Ruth behoefte aan heeft. Boaz negeert het negatieve verhaal van de opzichter. Hij wendt zich tot Ruth. Hij toont eerbied voor God en zijn medemens. Hij gaat met haar om op een wijze die past bij zijn positie, namelijk met vaderlijk gezag. Hij spreekt haar aan als ‘mijn dochter’. Dat hoeft niet te duiden op een leeftijdsverschil. Met ‘mijn dochter’ bedoelt hij dat hij haar ziet als een dochter van Israël. Hij ziet haar niet als een Moabitische. Zij hoort bij zijn volk, zij behoren tot hetzelfde volk van God. Hij bevestigt wat Ruth zei tegen Naomi: ‘Uw volk is mijn volk’ en hij herhaalt de aanspraak van Naomi van die ochtend. Dat zal Ruth bevestigd hebben in haar vertrouwen dat zij er goed aan heeft gedaan aren te gaan rapen.

Boaz is bereid Ruth royaal bij te staan. Hij draagt haar uitdrukkelijk op niet naar een ander veld te gaan. Dat is in de praktijk gemakkelijk. Het oogstland bestaat uit de velden van een aantal eigenaren. Arenrapers kunnen gemakkelijk oversteken van het ene naar het andere veld. Ruth moet achter de maaiers van Boaz aan komen, en mag aren rapen tussen de vrouwen die de gemaaide halmen tot bundels samenbinden. Zo doet Boaz haar een vrijgevig aanbod, waardoor zij meer kan oogsten. Hij zegt haar dat hij zijn personeel heeft geboden dat ze haar niet mogen lastig vallen.

Boaz laat merken dat hij beseft hoe kwetsbaar zij is. En hij staat haar toe te drinken van het water dat de jongens zullen scheppen. Ruth hoeft het werk niet te onderbreken. Zij zou anders zelf tussen het werk door naar een put moeten gaan, waardoor kostbare tijd en energie verloren gaat. Want water drinken moet gewoon, het werk is afmattend en maakt dorstig door de hitte van de dag. En zij mag om te pauzeren onder het afdak gaan zitten. Dit betekent dat datgene waar de opzichter haar van beschuldigt door Boaz ongevraagd wordt gegund.

Boaz verklaart dat Ruth op zijn veld thuis is. Dat is ze niet op het veld van een andere boer, en ook niet op het veld van Moab. Op zijn veld zal zij door de HEER worden gezegend. Die gebruikt daar Boaz voor. Ruth heeft het veld van haar oorsprong verlaten om dat van haar aardse bestemming te bereiken. Welke belofte dit inhoudt, zal in de loop van de geschiedenis worden ontvouwd. Nu, op dit moment, biedt Boaz Ruth zijn bescherming aan en verzekert hij haar van hun levensonderhoud. Boaz verheft haar uit haar nederige bestaan. Dat biedt hoop. Ruth buigt diep, zowel met haar lichaam als in haar spreken. Zij is verwonderd over de onverwachte goedheid. Boaz antwoordt dat hij de verhalen heeft gehoord, dat zij met Naomi is meegekomen om haar bij te staan, hoe Ruth alles heeft achtergelaten.

Het tweede deel van Boaz’ antwoord is een zegenwens voor Ruth. Hij spreekt een kort gebed uit, dat de HEER haar zal belonen. Later in deze geschiedenis zal het Boaz zelf zijn die door de HEER wordt gebruikt om zijn eigen wens voor Ruth te vervullen. Haar beloning zal bestaan uit haar huwelijk met Boaz, de geboorte van hun zoon, en haar opgenomen worden in de stamboom van David en van diens zoon, de Christus, Jezus (Matteüs 1). Tegenover het gevaar van grensoverschrijdend gedrag stelt hij de bescherming door de God van Israël.

Aanwijzingen voor de prediking

Ruth helpt Naomi te overleven en weer een bestaan op te bouwen. Zij is haar steun en toeverlaat. Zo werken zij samen. Want ook Ruth moet weer een leven opbouwen. Zoals Ruth de hulp is van Naomi, zo is de HEER hun hulp. Boaz lijkt te beseffen dat Ruth dit gelooft. In elk geval gunt Hij hun een toekomst in Betlehem. In de oude oosterse samenleving als die van Moab en Israël leef je binnen de gemeenschap waarin je geboren bent. We horen het belang van de gemeenschap terug in de uitdrukking ‘Ruth, de Moabitische’. Die duidt er niet alleen op dat zij uit Moab afkomstig is, maar verwijst naar haar identiteit en haar oude bestaanszekerheid.

Boaz lijkt onder de indruk van Ruths opoffering haar schepen achter zich te verbranden. Hij treedt haar zeer respectvol tegemoet. Hij vertoont inlevingsvermogen en reageert op een wijze die past bij zijn positie en mogelijkheden. Dit is een belangrijk leermoment voor de gemeente.

In deze preekschets focus ik op de beschermende rol van Boaz. Hij zou een houding kunnen innemen van het verjagen van mensen die op zijn akker komen rapen. Maar hij denkt niet hebzuchtig aan zijn eigen oogst, wat onder de boeren waarschijnlijk de normale houding is, want er wordt gesproken over een gunst om te rapen en niet om een recht, zoals dit in de Wet staat. Boaz groet zijn maaiers als een godvrezende Israëliet en hij is ook werkelijk vroom. Op grond van zijn waardering van Ruth, gaat hij verder dan waartoe hij verplicht is. Hij geeft haar het voorrecht veel gemakkelijker en meer te kunnen rapen. Zo laat hij merken hoe hoog hij haar waardeert. Dat vraagt wel een zekere moed. Zijn we daar persoonlijk toe bereid? Laat de gemeente er zich van bewust worden dat dit niet vanzelfsprekend is.

In onze samenleving heerst een neo-liberaal klimaat. Daarin gaat iedereen voor zichzelf, het eigen voordeel weegt het zwaarst. Dat gaat gepaard met egoïsme en een individualistische levenshouding, waardoor de samenleving hard en onverschillig wordt. Dat heeft allerlei negatieve gevolgen, die liggen voor het oprapen. Zoiets zal vaker in een preek aan de orde komen, dus wissel dit af. Uiteraard kan de link gelegd worden naar de komst van migranten naar ons land, asielzoekers, maar denk vooral ook aan werkmigranten, die vaak in diverse opzichten misbruikt worden: onderbetaling, schandelijke huisvesting, op straat gezet worden als de werkgever het aanbieden van werk stopt naar eigen goeddunken, van medische voorzieningen uitgesloten worden, tot prostitutie worden gedwongen.

In deze passage komt expliciet het onderwerp aan de orde dat bekend is geworden als ‘me too’. Dit betreft allerlei kwesties van machtsmisbruik, intimidatie, geweld, verbaal, fysiek of seksueel. Boaz is zich bewust van de mogelijkheid, of wellicht zelfs waarschijnlijkheid, ervan op zijn akker. Hij tolereert dit niet, in het besef dat Ruth in het bijzonder dit risico loopt. Zo’n man kun je gerust een verademing noemen. Zonder Boaz te idealiseren is zijn houding de norm die zou moeten gelden voor heel onze samenleving. Spreek de gemeente hierop aan. En noem de gezinnen. Want inmiddels weten we dat machtsmisbruik veel voorkomt in families, er wordt veel geleden. Sluit niet uit dat er zich daders en slachtoffers bevinden in de kerk. Worden de daders tot inkeer opgeroepen? Krijgen de slachtoffers hulp aangeboden – een luisterend oor is al troostrijk – waarop ze kunnen vertrouwen. Mogen ze pastorale bijstand verwachten?

Ideeën voor kinderen en jongeren

Jonge kinderen kun je een tekening laten maken van de ontmoeting van Boaz en Ruth. Dat kan heel leuke variaties opleveren. Praat daarover met hen.

Ruth toont zich dankbaar. Vind je het moeilijk dankbaar te zijn? Hoe zou het komen dat er veel kinderen, jongeren en ouderen niet dankbaar zijn en steeds iets nieuws willen, of hoge eisen stellen?

Wat kun je leren van Boaz, die zijn positie niet misbruikt maar doet waar de ander blij van wordt?

Hoe denk je over de uitingen van hun geloof door Boaz en Ruth? Kun je daar iets van leren?

Geraadpleegd

D.L. Block, Ruth, Exegetical Commentary on the Old Testament, Zondervan

J. Goldingay, Joshua, Judges and Ruth for Everyone, Westminster John Knox Press

L.D. Hawk, Ruth, Apollos Old Testament Commentary, Inter-Varsity Press

L. Morris, Ruth, Judges and Ruth, Tyndale Old Testament Commentaries, Inter-Varsity Press