Van God op een heilige plaats naar God in het hart: de ontwikkeling van geloof

De Vlaamse protestantse theoloog Daniël De Waele beschrijft in zijn boek Godenschemering de ontwikkeling van hoe mensen geloofden: eerst in geesten, krachten en vele goden, naderhand in de ene God. Tegenwoordig zoekt men het buiten de traditionele religieuze instituten, namelijk in de mystiek. Een recensie.

Daniël De Waele is leraar protestantse godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) in Brussel. Hij is een zeer productief schrijver. Eerder schreef hij Ontluikend christendom en recent nog Vergeten rijkdom: een boek over joodse geschriften die niet in de Bijbel terechtkwamen.

De poort naar de hemel was een bergtop, een boom, een muur, een godenbeeld

Dit boek, Godenschemering heeft een haast encyclopedisch karakter. Kort samengevat gaat het over de verschuiving van hoe mensen geloofden: eerst in geesten, krachten en vele goden, naderhand in de ene God, en hoe die God in het Westen steeds meer verdween. De schemering lijkt bepalend voor zowel het begin als het eind.

Het boek is een complete cultuurgeschiedenis, waarin de auteur veel van zijn kennis heeft verwerkt. Er komt wel veel aan de orde. Toch wordt het geen gortdroge opsomming, ook omdat de auteur niet alleen schrijft als wetenschapper. Hij heeft het over ‘ons’ geloof in God. Hij neemt je mee door de geschiedenis. Onmogelijk is het dit alles samen te vatten.

Tempels

Ik pik er één hoofddraad uit. De auteur beschrijft hoe mensen aanvankelijk altijd via een bepaalde plek, een apart gezet gebied, verbinding kregen met de hogere wereld. Er was een soort poort naar die hogere wereld. Die poort kon een bergtop zijn, een boom, een muur, een godenbeeld of nog iets anders. Dat waren heilige plaatsen. Hij beschrijft hoe in Israël steeds meer het geloof in één God postvatte en hoe de Ene door de tijd veranderde – of in ieder geval het beeld dat men van Hem had. Er groeit bovendien een besef dat God eigenlijk niet op aarde, ook niet in een tempel, kan wonen. Nog later, bij Johannes, komt het besef dat Jezus de nieuwe tempel van God is. Dus niet een sacrale plek, ergens op aarde, maar een persoon, Jezus Christus, is de poort naar de hemel.

Na Luther werd de wereld onttoverd

De eerste christenen braken de heidense tempels af, omdat ze geloofden dat God niet in een gebouw maar in het hart zou huizen. En toch gingen ze kerken bouwen als heiligdom. De Waele noemt dat heidense invloeden die in het vroege christendom doorsijpelden. De wereld bleef nog ‘betoverd’ door zowel goede als kwade geesten. Pas na Luther veranderde dat en werd de wereld onttoverd. Kerken veranderden van heilige gebouwen in ontmoetingsplekken. De hele wereld is geheiligd. Maar waarin zit dan nog het ‘heilige’?

Mystiek

De Waele beschrijft de Verlichting, de secularisatie, de ontwikkeling van filosofie en wetenschap, de evolutietheorieën en ‘de dood van God’. Hij concludeert dat absolute waarheden niet meer bestaan. Wat nu?

Kerken veranderden van heilige gebouwen in ontmoetingsplekken

De Waele, die zelf in interviews verteld heeft over eigen godservaringen, is niet somber. Hij ziet veel mensen zoeken, op iets hopen, ergens naar verlangen. Weliswaar buiten de traditionele religieuze instituten, namelijk in de mystiek. Daar eindigt hij zijn boek dan ook mee. Er moet veel meer aandacht komen voor de ervaringen van het eigen hart. De gelovige van vandaag is op een andere manier gelovig dan vroeger: hij geeft zijn eigen religiositeit vorm, een ander doet dat niet meer voor hem, een ander heeft ook geen autoriteit meer over hem. Er schemert een nieuw godsgeloof.

Voor een gesprek met de auteur, luister naar deze podcast:

De website van de auteur: www.danieldewaele.com