Van therapieverslaving naar zielenzorg: waarom therapie onze leegte niet kan opvullen

We zijn in Nederland massaal aan de therapie geslagen. Niet alleen maken we veelvuldig gebruik van de geestelijke gezondheidszorg en nemen wachtlijsten toe. Ook talloze andere vormen van therapie hebben ons leven inmiddels veroverd: van supplementen tot zelfhulpboeken, truffeltrips, yoga, opstellingen, en ga zo maar door. Heling zoeken is hip. Maar wanneer zijn we zo ziek geworden? En wat zegt deze trend over onze existentiële conditie? Is therapie een nieuwe religie, en als dat zo is, waarom voldeed de ‘oude’ religie niet?

Therapie als levensstijl

Nog maar een halve eeuw geleden verliep het leven veel trager, en werd ons karakter vooral gevormd door onze lokale gemeenschap, al dan niet met wat geestelijke bijstand van een dominee of pastoor. Inmiddels staan we zelf aan het roer, midden in een zee aan mogelijkheden, ook op het gebied van zelfontwikkeling, heling en zelfontplooiing. Iedereen die ik ken lijkt wel íets therapeutisch te doen: yoga, coaching, sabbaticals, supplementen, meditatie apps, retraites of therapieadvies van een AI-chatbot. Wie, zoals ik afgelopen zomer, een ‘conscious festival’ bezoekt, keert huiswaarts met een waaier aan nieuwe ervaringen en een vernieuwd vocabulaire: je innerlijke kind bevrijden, het helen van je vaderwond, cacaoceremonies, ademwerk, extatisch dansen… Therapie is een way of life geworden.

Therapie is een way of life geworden

Waarom we zo therapeutisch zijn geworden

Dat we therapie massaal omarmen, is niet vreemd. We leven in wat de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving onlangs nog een ‘hypernerveuze tijd’ noemde. Doordat het tempo van het leven versnelt en we altijd het gevoel hebben druk te zijn, ligt het voor de hand om op zoek te gaan naar manieren om ons onrustige zelf te sussen en even te vertragen of te kalmeren. Ook is therapie als domein zeer ontwikkeld. Het stigma op mentale gezondheid is sterk afgenomen en er is veel kennis en methodiek beschikbaar: van professionele hulp tot online zelfhulp. Daar komt bij dat therapie in onze consumeristische maatschappij een markt is geworden, waar ons gevoel van onbehagen met gelikte reclames wordt omgezet in een grote geldmachine.

Maar misschien de belangrijkste reden: therapie past volledig bij het culturele paradigma van onze tijd. We leven in, zoals filosoof Charles Taylor het noemt, een cultuur van authenticiteit: het ‘jezelf worden’ en bevestigen van je unieke, autonome identiteit is een belangrijk onderdeel van het leven geworden. En de weg daarheen, zo geloven we, loopt via zelfkennis, heling en zelfzorg. In dat licht is therapie niet alleen noodzaak, maar haast een morele plicht.

De schaduwzijde: therapieverslaving

Er zijn denk ik vele manieren waarop therapie ècht kan helpen om bewuster te leven, oude patronen te doorbreken en innerlijke ruimte te vinden. Maar zoals Katie Vlaardingenbroek zeer treffend beschrijft in haar nieuwe boek Nederland Therapieland, is er ook een schaduwkant aan de therapeutische cultuur: therapieverslaving.

Dat gebeurt wanneer heling zelf een prestatie wordt. Therapie wordt dan een middel waarmee we onszelf proberen te perfectioneren. We tonen trots onze nieuwe routines op social media: vroeg opstaan, koud douchen, journalen, naar de gym gaan, gezond eten en coachgesprekken. Elke nieuwe beschikbare therapievorm belooft ons dichter bij onszelf te brengen. Tot we, haast ongemerkt, gevangen raken in het eindeloze project van zelfheling – en daarmee juist verliezen wat we eigenlijk zoeken.

Diagnose: existentiële leegte

Het zou te makkelijk zijn om deze therapeutische cultuur simpelweg af te doen als een nutteloze uiting van narcisme door een overgevoelige generatie. Integendeel, onze collectieve zoektocht naar heling zegt volgens mij iets wezenlijks over de geest van deze tijd.

Door decennia aan verregaande secularisatie is religie grotendeels verdwenen uit het Nederlandse landschap. De grote verhalen, rituelen en gemeenschappen die het leven betekenis gaven, hebben plaatsgemaakt voor vrijheid, autonomie en materiële voorspoed. Maar zonder dominee en pastoor die onze existentiële zoektochten kunnen duiden, en zonder rituelen die kruispunten in het leven begeleiden, blijven we zoeken naar houvast. En zo belanden velen met een vaag gevoel van leegte op de stoel van de psycholoog.

Maar zoals steeds meer psychiaters aangeven: deze mensen zijn niet ziek. Ze ervaren een existentiële leegte, een gebrek aan betekenis. Waar oude tradities ooit hielpen om lijden te dragen en te duiden, rest nu een autonoom, maakbaar zelf in een platte, ontraadselde en meetbare wereld. De nieuwe, seculiere verlossingsleer luidt: jij bent als individu verantwoordelijk voor je leven, voor je pijn èn je heling. Dat is een last die geen mens alleen kan dragen. En toch zit dit denken als een rode draad verweven in ons bewustzijn, onze instituties, onze media en ons onderwijs – en het maakt ons ziek van binnen.

De nieuwe, seculiere verlossingsleer luidt: jij bent als individu verantwoordelijk voor je leven, voor je pijn èn je heling. Dat is een last die geen mens alleen kan dragen

De vergeten werkelijkheid van de ziel

We verwarren onze innerlijke onrust met een gebrek dat verholpen moet worden. Maar misschien is die onrust niet een teken dat er iets fundamenteel mis is met ons, maar komt zij voort uit een vergeten ziel die aandacht behoeft.

De afgelopen eeuwen is ons denken, handelen en leven zich steeds meer gaan afspelen op het horizontale vlak: het domein van meten, begrijpen, presteren. Deze manier van relateren aan de werkelijkheidheeft ons veel gebracht, maar heeft onze leefwereld ook haar diepte doen verliezen. Die diepte ligt verscholen in de verticale dimensie: de onzichtbare en ongrijpbare wereld van de ziel. Een werkelijkheid waarmee religies ons door de eeuwen heen mee hebben willen verbinden door diep symbolische beeldtaal, rituelen en verhalen.

In vele tradities wordt de mens gezien als lichaam, geest én ziel. De ziel is dat diepste punt in ons waar het goddelijke woont: de vonk die licht brengt op iemands gelaat, de kiem die ons hoop geeft en inspireert tot het zien van nieuwe realiteiten. Maar in een wereld van voortdurende prikkels is het moeilijker dan ooit om af te dalen in die innerlijke stilte waarin de ziel spreekt.

In het spirituele domein gelden andere wetten. Daar hoeft niets gefixt of verbeterd te worden, want de ziel is altijd gaaf. Inderdaad, we leven in een staat van afzondering en gebrokenheid –  noem het zonde, dukkha, schaduw of oerwond – maar juist door te verbinden met dat diepere punt in onszelf, via meditatie, gebed en contemplatie, kunnen we ontdekken dat we onze waardigheid niet hoeven te verdienen. Zij is er al, als geschenk.

In het spirituele domein gelden andere wetten. Daar hoeft niets gefixt of verbeterd te worden, want de ziel is altijd gaaf

Dat is denk ik de kracht van religie: zij kan ons verlossen van de drang te gelden, en met een perfecte buitenkant te moeten leven. Net zoals in dat verhaal waar de Christus die zojuist de onderwereld door is gegaan, zijn gewonde en gebroken lichaam toont en zegt: Vrede zij u. Op het niveau van de ziel hoeven we alleen maar te leren ontvangen, vertrouwen en rusten – te midden van onze gebrokenheid.

De rol van de kerk in een existentieel verwarde wereld

Ik heb zelf de transformerende kracht van therapie ervaren, juist waar kerk en theologie tekortschoten. Het voelde alsof de kerk een plek was van oordeel; van denken over wat wel en niet goed is, wat wel en niet mag. Mijn therapeut, daarentegen, luisterde liefdevol en zonder oordeel naar mijn zielenpijn, veroorzaakt door het opgroeien in een omgeving waar ik als homoseksueel niet voelde dat ik er mocht zijn zoals ik was. In gesprek met haar kwam langzaam naar boven wat ik werkelijk verlangde: niet om beter te worden, maar om te voelen dat ik er mag zijn, precies zoals ik ben.

Waar is de zorg voor de ziel vandaag, als de psychiater die niet kan bieden en veel kerken druk zijn met hun eigen regels en grenzen? Dat de helft van de Nederlanders psychische klachten ervaart maar zelden bij de kerk terecht komt, zou voor kerkelijk Nederland een wake-up-call moeten zijn. De kerk heeft een diepe, vergeten roeping: zielenzorg voor een existentieel verwarde wereld. Niet in de vorm van dogmatisch oordeel of moralisme, maar als ruimte van barmhartigheid, stilte en verbinding.

Dat de helft van de Nederlanders psychische klachten ervaart maar zelden bij de kerk terecht komt, zou voor kerkelijk Nederland een wake-up-call moeten zijn

Laat de kerk weer luisteren naar deze tijd en leren van de therapiecultuur. Wat zoeken mensen in al die vormen van zelfhulp? Welke taal resoneert met deze zoekers? Dan kan de kerk zoals theoloog Paul Tillich het noemt, een ‘antwoordende theologie’ formuleren. Dan kan religie haar schat aan wijsheid, ervaring, rituelen, gebeden en gebouwen weer beschikbaar stellen aan een cultuur die is vergeten dat zij een ziel heeft. Een ruimte bieden waar geen oplossingen worden aangedragen, maar waar met compassie en empathie wordt stilgestaan bij het lijden.

Dan kan religie haar schat aan wijsheid, ervaring, rituelen, gebeden en gebouwen weer beschikbaar stellen aan een cultuur die vergeten is dat zij een ziel heeft

Naar een nieuwe verbondenheid tussen therapie en theologie

Therapie zonder ziel blijft koortsachtig rondwoelen in het horizontale, oplossingsgerichte domein van het ego dat zichzelf moet perfectioneren en nooit tot rust komt. Theologie zonder therapeutische dimensie wordt hard, afstandelijk en oordelend. Therapie en theologie hebben elkaar dus veel te brengen in een hernieuwde openheid voor het innerlijk leven, in zachtheid, overgave en kwetsbaarheid. In die zin zouden we therapie weer kunnen gaan verstaan in haar oorspronkelijke, Griekse betekenis: therapeia – dienen, verzorgen en vereren door trouwe, aandachtige toewijding.

Professionele therapie zal altijd nodig blijven voor wie lijdt aan echte psychische aandoeningen. Maar voor de talloze mensen met existentiële vragen, verlangens en leegte ligt er een rijkere weg. De kerk en andere spirituele tradities kunnen opnieuw in verbinding treden met deze zielzoekers door de therapeutische dimensie van hun traditie serieus te nemen. En misschien, stel ik me glimlachend voor, begint een serieuze kerkdienst dan ooit wel met een gezamenlijke ademhalingsoefening. Dat is pas echt het uitnodigen van de Adem van God.

Mathieu van Kooten studeerde filosofie en theologie in Rotterdam en Edinburgh en is momenteel werkzaam als interim-bestuurssecretaris in de publieke sector. Daarnaast volgt hij de opleiding Spiritualiteit & Zingeving (richting Geestelijk Begeleider) aan de Academie voor Geesteswetenschappen. Hij heeft een brede interesse in thema’s rondom spiritualiteit, zingeving, filosofie, maatschappij en theologie, en zoekt steeds naar verbinding tussen diepgaande inzichten en de praktijk van het dagelijks leven. Een periode van meeleven in een benedictijns klooster wekte in hem een blijvende fascinatie voor de vraag hoe de wijsheid van kloostertradities kan worden vertaald naar de huidige tijd. Vanuit die zoektocht leeft hij tegenwoordig in Klooster Nieuw Sion, een neo-monastieke woongemeenschap in Diepenveen.

Mathieu van Kooten