Vasten: van politiek middel tot hippe ascese

In het boek Een tijdje zonder onderzoekt auteur John Oakes het fenomeen ‘vasten’. Van religieus vasten tot politieke hongerstaking en van modehype tot ziektebeeld. Hij waagt ook zichzelf aan een zevendaagse vastenperiode, waarin hij enkel bouillon en water drinkt. Het boek is gestructureerd naar die week: we lezen zeven dagen in zeven hoofdstukken, en naast veel achtergrondinformatie deelt Oakes ook zijn persoonlijke ervaringen.

Eerlijk is eerlijk, ik voel me niet van nature aangetrokken tot dit boek. Het ligt me al enige tijd aan te staren op mijn bureau. Nog voor ik een bladzijde heb opengeslagen, denk ik vooral aan hoe ik van eten hou, van zoete kaneelbroodjes en kopjes koffie, van risotto met witte wijn en toastjes met tapenade. Een beetje opstandig beargumenteer ik tegen mezelf dat eten onderdeel is van het leven, van sociale interactie en van ons algehele welzijn. Het is biologisch noodzakelijk, het is onze brandstof. Goed eten is voeding voor de ziel. Wil ik nu echt een boek lezen over onthouding?

Ja, blijkbaar. Toch wel.

Ik snij een appel en begin te lezen.

Niets is iets

‘’[Vasten] voegt iets toe door iets weg te nemen’’, schrijft Oakes. Dat idee is door het hele boek verweven. Juist door iets te laten, ontstaat ruimte. En die ruimte vult zich met iets anders, iets nieuws. In een religieuze context dient die ruimte als een ‘leeg zijn’ voor God. Een leeg lichaam, zonder voedsel en andere aardse geneugten, kan vervuld raken van het heilige, schept minstens die mogelijkheid.

Oakes schrijft over zo’n ascetische levenshouding: ‘Door de eeuwen heen hebben mystici geprobeerd zich te bevrijden van materiële ‘vulling’, en zich in plaats daarvan te vullen met de heiligheid van het onbeschrijflijke niets’. Dat is ook de reden om naast het vasten te bidden, te mediteren en stil te zijn. Vasten en inkeer horen voor mystici bij elkaar, in naleving van Jezus die veertig dagen in de woestijn verbleef om zich open te stellen voor God, en om de duivel te weerstaan.

Vasten voegt iets toe door iets weg te nemen.

Heilige armoede

Ik denk aan Franciscus van Assisi die zijn broeders leerde omgaan met ‘heilige armoede’. Loskomen van het aardse en streven naar het hemelse vormden daarin de leidraad. Volgens de bronnen at Franciscus gekookt voedsel ‘uiterst zelden’ en ‘als het er een keertje wel van kwam, dan strooide hij er as over of bedierf hij de smaak door er koud water over te gieten’.

Tsja, de ascetische praktijk is niet altijd makkelijk verteerbaar.

Het roept voor mij als ‘kind van het kapitalisme’, of ik nu wil of niet, een gemengde reactie op. Ik voel me aangetrokken tot anticonsumentisme en het idee dat we als mens meer zijn dan kopende, etende, hebberige wezens. Maar zodra vasten, of breder ascese, neigt naar zelfkastijding of het demoraliseren van voedsel, voel ik ook weerstand.

Want, mag er ook ‘iets’ zijn in plaats van niets?

Wilskracht en protest

Toch besluit ik, met Een tijdje zonder in de hand, een avond niet te eten. Voor de volleerde vaster een lachertje, maar voor mij een oefening. Het laatste wat ik die middag eet is een boterham. En ik voel meteen: dit is mijn keuze, mijn ervaring. Een gevoel van controle treft me.

‘’[Vasten] is antiautoritair’’, schrijft Oakes. En ik begrijp onmiddellijk wat hij bedoelt: ik besluit om niet te eten, niemand anders. Vasten ontstaat vanuit persoonlijke toewijding en is bovendien een eeuwenoud middel voor vreedzaam protest. Vasten is ‘een vreemd wapen’, schrijft Oakes, en ‘werkt in één richting: naar boven, naar de mensen in een gezagspositie’. Vasten toont: jij kunt mij niet vertellen wat te doen.  

Die politieke kracht van niet-eten is verbluffend in de vele voorbeelden die Oakes aanhaalt, en wordt vooral duidelijk door de tegenhanger ervan: onder dwang moeten eten en drinken.

Dwangvoeding

Zo zat de 28-jarige Indiase Irom Sharmili meerdere dagen ‘in dharna’, een vastenactie, op de plek waar het leger kort daarvoor tien burgers had gedood. Ze werd gearresteerd en kreeg dwangvoeding, wat Oakes omschrijft als marteling: ‘dwangvoeding is lichamelijk en geestelijk verschrikkelijk om te ervaren en wordt gebruikt om de weerstand, de kracht en het innerlijke aspect van het vasten te onderdrukken’.

Van India schakelt Oakes naar de Ierse suffragettes, de feministen die begin twintigste eeuw streden voor vrouwenkiesrecht. Ook zij gebruikten hongerstaking als politiek middel. En ook zij kregen te maken met dwangvoeding, waarbij ‘fixatie van het hele lichaam’ nodig is en ‘slangetjes in de mond, neusgaten of het rectum [worden] ingebracht om voedingsstoffen toe te dienen’. Met hun eindeloze wilskracht bleven de suffragettes strijden voor de gelijke positie van de vrouw, ondanks dit soort taferelen.

Oakes stelt over dwangvoeding: ‘De wreedheid ervan bewijst het gelijk van de hongerstaker’. Beslissen om niet te eten, toont onze autonomie.

Beslissen om niet te eten, toont onze autonomie.

Gulzigheid

Vasten kan ook als protest dienen tegen de leefstijl die ons van buitenaf, door reclames, winkelcentra en fabrikanten, wordt opgelegd. ‘Gulzigheid’ behoort van oudsher tot een van de zeven hoofdzonden binnen de christelijke traditie, maar lijkt in de supermarkt met tien soorten hagelslag juist het toonbeeld van vrijheid te zijn. Hoe manoeuvreren we ons daartussen?

Opnieuw denk ik aan Franciscus, man van armoede. Volgens de overlevering at hij eens kippenvlees toen hij ziek was en liet zichzelf daarna door Assisi over de grond sleuren aan een touw, terwijl hij riep ‘let op, let op, hier is een veelvraat’. Zoveel gulzigheid kan ook niet op natuurlijk, maar ondanks (of dankzij) zijn radicaliteit roept Franciscus ook op tot zelfreflectie.

Want, mag er soms ook ‘niets’ zijn in plaats van iets?

Tussen niets en iets

Rowan Williams schrijft in Passions of the Soul: ‘Gulzigheid is het hunkeren naar meer dan noodzakelijk is’. Andersom is het de ‘weigering om te erkennen wat ik werkelijk ben en wat ik werkelijk nodig heb’. Williams plaatst een kritische voetnoot bij ascese, want jezelf ondervoeden, te weinig tot je nemen, is jezelf wezenlijk tekortdoen. Je ontkent daarmee wie je werkelijk bent.

Toch bevindt de uitdaging in onze contreien zich denk ik vooral aan die ascetische kant: hoe kunnen we onszelf beperken, als alles beschikbaar is? Hoe kan ik eten wat ik nodig heb, daarvan genieten, en dan stoppen? Open voor het idee dat alles wat ik neem, een ander niet krijgt? Dat is geen zoetsappige oproep tot liefdadigheid, want in tijden van schaarste zul je strijden voor iedere laatste broodkruimel vanuit datzelfde besef. Het is wel een oproep tot verantwoordelijkheid: als je te veel hebt, geef dan aan de ander.

Williams schrijft: we zijn ten diepste afhankelijke wezens, created, en het welzijn van de ander is even noodzakelijk voor mijn overleven als voedingsstoffen dat zijn. Gulzigheid, mezelf te veel toe-eigenen, ontneemt me de kans om mijn ware identiteit te leven: iemand zijn in relatie tot de ander, afhankelijk van de ander. In meervoud: alles wat wij te veel nemen, komt andere mensen niet toe. Dat voert ons weg van wie we collectief als mensheid zijn.

Een tijdje zonder

’s Avonds lig ik in bed met een knorrende maag. Tsja, denk ik, mijn maag knort, verder is er niet zoveel aan de hand. Ik slaap prima. De dag erna eet ik minder dan anders. Misschien, denk ik, is het lezen van Een tijdje zonder de omgekeerde variant van kijken naar Heel Holland Bakt. In plaats van hunkeren naar een citroenmeringuetaartje of hazelnootgebakje, voel ik juist minder behoefte aan eten.

Ergens voelt het wel prettig om ‘leger’ te zijn. Ik denk aan de woorden van theoloog Richard J. Foster die Oakes aanhaalt: ‘’We worden voortdurend onder druk gezet onszelf vol te proppen, alsof er niets erger is dan niet helemaal vol zitten’. Ik begin te herkennen wat hij zegt, de geuren op stations en in winkels, de slogans op posters en in reclames, de innerlijke zoet-zout-tussendoortjes-klok. Vasten is ook een statement tegen die totale gewoonheid van consumeren. Die klakkeloze aanname dat er altijd eten en drinken beschikbaar is.

Die klakkeloze aanname dat er altijd eten en drinken beschikbaar is.

Dieetcultuur

Maar, niet-eten is een veelomvattend onderwerp.

Het raakt ook aan controledrang en de dieetcultuur, die tot zeer ongezonde situaties kan leiden (zoals orthorexia en anorexia). Eten kan haast religieus benaderd worden in termen van ‘zondigen’, ‘guilty pleasures’ en ‘goed of fout voedsel’. Ieder extra koekje moet leiden tot een extra hardlooprondje, als een eigentijds weesgegroetje. Misschien zijn dit moderne manieren van zelfkastijding, zonder hoger goddelijk doel en enkel gericht op het finetunen van je eigen individuele lichaam? Geen mystiek ‘leeg worden’, maar neoliberaal ‘productief worden’?

Oakes benadrukt herhaaldelijk dat een einddatum belangrijk is voor ‘gezond vasten’, om het grenzeloze te vermijden. Terwijl hij zeven dagen op bouillon teerde, is mijn einddatum meer een eindtijd: na een avond en een nacht zonder eten, neem ik ’s ochtends om acht uur weer een heerlijke hap ontbijt.

En ja, ik voel me gevoed.

Maartje Amelink is letterkundige en werkt als zelfstandig (eind)redacteur voor onder andere Theologie.nl en Francesco Magazine.

Wil je Een tijdje zonder bestellen?

Vasten is een essentieel onderdeel van vele traditionele gezondheidspraktijken, religies en filosofieën en herleeft vandaag de dag in populariteit. Gebaseerd op uitgebreid historisch, wetenschappelijk en cultureel onderzoek, belicht ‘Een tijdje zonder’ van John Oakes de vele facetten van deze vorm van zelfonthouding. John Oakes interviewt experts en beoefenaars, levert diepgaand begrip en inspiratie, en toont aan dat vasten over meer gaat dan alleen voedsel: het gaat om het heroverwegen van onze plek in de wereld.

Bestel Een tijdje zonder