Voor koningen en keizers

Bij Jesaja 62,6-7.10-12, Liedboek 119:17.18, 1 Timoteüs 6,11b-16 en Matteüs 10,26-33

Levert deze dag een preek en een schriftuitleg op, speciaal voor wie boven ons gesteld zijn? Voor koningen, keizers (voor zover aanwezig), de overheid? Een feestdag voor hofpredikanten? De antifoon bij de openingspsalm op de gedenkdag der Augsburgse Confessie lijkt er aanleiding toe te geven: ‘Dan kan ik zelfs voor koningen getuigen van uw richtlijnen, zonder schaamte’ (Psalmen 119,46 – Nieuwe Bijbelvertaling).

In de lutherse traditie is dit datumfeest met deze schriftteksten gekozen ter herdenking van de eerste reformatorische openlijke belijdenistekst, aangeboden in 1530 aan keizer Karel V, op de Rijksdag te Augsburg. Hij had deze Rijksdag samengeroepen om de Duitse protesterende vorsten gelegenheid te bieden hun nieuwe inzichten te verdedigen. Melanchton was de hoofdauteur, Luther gaf hem stof. Negen jaar eerder (1521), op de Rijksdag te Worms, ging het om Luther zelf: ‘Hier sta ik (…).’ In Augsburg zag de keizer wel in dat er meer aan de hand was. In alles ging het, en gaat het, om de vrijmoedige verkondiging van het evangelie, maar ook om de eenheid van het land: ‘Bij ons wordt eendrachtig geleerd en gehouden (…).’ Het was nu geen lastige monnik meer, maar een aantal politieke zwaargewichten die hun nieuwe inzichten tegenover de keizer verdedigden.

Wees niet bang voor hen

‘Wees dan niet bang voor hen’: daarmee begint de evangelielezing. Jezus bemoedigt zijn leerlingen. Hij zendt hen de wereld in; zelfstandig zullen zij gaan, op eigen kracht, zonder Hem in hun nabijheid. Geleid door de Geest. En toegerust, alle twaalf. Bij hun vertrek geeft Hij hun de macht om onreine geesten uit te drijven en iedere ziekte en elke kwaal te genezen (Matteüs 10,1). Tegelijkertijd ontvangen ze een uitgebreid en helder takenpakket: ‘Ga (…) naar de verloren schapen (…), en verkondig: “Het koninkrijk van de hemel is nabij.”’ (Matteüs 10,5-7). In alles zal ook helder worden dat het hun zal vergaan zoals hun leermeester: ‘Wees niet bang voor hen die wel het lichaam, maar niet de ziel kunnen doden’ (10,28). Niet mis te verstane bewoordingen: ‘Iedereen die Mij [de leermeester Jezus] zal erkennen bij de mensen, zal ook Ik erkennen bij mijn Vader in de hemel. Maar wie Mij verloochent bij de mensen, zal ook Ik verloochenen bij mijn Vader in de hemel’ (Matteüs 10,32-33).

Er ligt een ontzagwekkende druk op de leerlingen. Onhoudbaar? Sommigen van hen ondergingen hetzelfde lot als hun meester. Ook meteen al in de begintijd van de Reformatie waren er martelaren. Zo rookte in Brussel de brandstapel met twee Augustijner monniken erop, uit het klooster te Antwerpen, gelieerd aan Luthers klooster te Wittenberg. Maar in het voetspoor van Jezus zijn de leerlingen ook leermeester en genezer, zoals Hijzelf, die vanaf de berg leerde en, afdalend, zieken genas (Matteüs 5-7; 8,1vv.). Verwonde zielen en gewonde lichamen behoeven genezing. De leer, de belijdenis, voor overheid, koningen en keizers, gaat gepaard met welzijn, genezing, diaconie voor de samenleving.

Waakzaam op de muren

Misschien met de berijming van Psalmen 46 (‘Een vaste burcht is onze God’) van de hand van Luther in het achterhoofd koos men ooit voor deze Jesajalezing: ‘Jeruzalem, ik heb wachters op je muren gezet die nooit zullen zwijgen, dag noch nacht’ (Jesaja 62,6-7). Het openbare ambt van Woord en sacrament, de beperking tot dit weinige dat de lutherse traditie kenmerkt waardoor veel vrijheid mogelijk wordt, staat hoog in het vaandel geschreven. De profeet, mond van de Heer, verkondigt de vreugde op de daken, op de tinnen van de tempel, die van Jeruzalem en die van Worms en andere ‘Luthersteden’. Zwijgen kan niet meer, omwille van Sion (Jesaja 62,1), de HEER laat overal (van zich) horen, tot aan de einden der aarde (Jesaja 62,11). Het stevige taalgebruik, in de Reformatietijd zo heersend – en in welke transitieperiode niet – is ook de Schriften niet vreemd. ‘Het heilige volk’ zullen jullie genoemd worden. En deze stad (een puinhoop, een afvalberg): ‘Geliefde (…) [n]ooit verlaten.’ Het ging ook ergens om: de vrijheid van Gods kinderen (joden en jodengenoten, vreemdelingen en bijwoners), die worden onderdrukt, overal en altijd weer. Zij zullen heten (en zijn?): ‘Volk dat door de HEER is vrijgekocht’ (Jesaja 62,12).

Onderricht voor predikanten

Wie kan met een zuiver geweten en rein hart ‘Amen’ zeggen (1 Timoteüs 6,16) op de woorden die Timoteüs, Paulus’ ‘waarachtige kind in het geloof’ (1 Timoteüs 1,1), toegezonden krijgt? Al die aansporingen, adviezen, leerpunten rond de verkondiging van het Woord? En over de kwaliteit van de prediker? Gelukkig is het een streven (1 Timoteüs 6,11). Maar ook een strijd, een strijd van het geloof. En dat is sowieso een goede strijd: de aanvechtingen overwinnen, de duivel wederstaan, want gevoerd met de wapenen van Christus. En trouwens, Timoteüs had er al ‘in aanwezigheid van velen’ een krachtig getuigenis van gegeven (1 Timoteüs 6,12). Opnieuw wordt hier de leerling in het spoor van de leraar gezet: Paulus bemoedigt Timoteüs door hem in het voetspoor van Christus Jezus te plaatsen, die zelf staande voor de overheid (Pontius Pilatus) ‘een krachtig getuigenis heeft afgelegd’ (1 Timoteüs 6,13). Vandaar dat Paulus hem opdraagt zijn taak vlekkeloos en onberispelijk uit te voeren. De sterfelijkheid, het lichaam in die strijd wellicht gewelddadig moeten afleggen, is all in the game, het goddelijke spel. Alleen de Heer is onsterfelijk, en onzienlijk. Hij woont in een ontoegankelijk licht. Geen mens heeft Hem ooit gezien of kan Hem zien (6,16). Zeg daar maar eens ‘Amen’ op.

Bij de aangegeven antwoordpsalm 119 (Psalmen 119) – een goede keuze, want ook Luther kende de ‘Vreugde der Wet’, nauwgezet als hij uit de Tora las, college gaf en preekte – kieze men ook vers 16 (berijmd). Daarbij houden we de gedachtenis van deze feestdag – de zomerse tegenhanger van de herfst-Hervormingsdag – in herinnering: ‘Neem van mijn mond het woord der waarheid niet’ (Liedboek – zingen en bidden in huis en kerk, 2013, Psalm 119:17).