Vrouwe Wijsheid, partner van God

Vrouwe Wijsheid raakte in de post-reformatorische theologie in de vergetelheid. Toch was ze een prominente figuur in de wijsheidsliteratuur, waaronder het bijbelboek Spreuken. Daar wordt ze omschreven als een partner van God, een profetes, als geestkracht en als eersteling van de schepping. Met haar veelzijdige figuur reikt ze een inclusief godsbeeld aan en daarmee een godsbeeld waar volgens Kitty Bouwman momenteel veel behoefte aan is.

‘De Eeuwige heeft de aarde met wijsheid gegrondvest,
de hemel met inzicht gevestigd.’ (Spreuken 3, 19)

Samen met wijsheid schiep God hemel en aarde. Wijsheid wordt voorgesteld als een persoon, maar zij is ook een gave van God aan het universum. De auteur van Spreuken wijdt aan wijsheid een heel loflied (Spreuken 3, 13-20). Daarin worden mensen gelukkig geprezen als zij de wijsheid hebben gevonden en inzicht hebben verkregen. Voor wie haar verkrijgen, is zij als een levensboom; wie haar omarmen, zal haar vinden en zich gelukkig prijzen (Spreuken 3, 18). Er zijn commentatoren die in dit loflied de invloed van de Egyptische cultus van de godin Ma’at bespeuren. Ma’at is de verpersoonlijking van de kosmische orde en staat tegenover chaos; zij staat voor gerechtigheid en waarheid. De schrijvers van het boek Spreuken waren vertrouwd met deze godin, en zo heeft de Egyptische Ma’at hun voorstelling van wijsheid beïnvloed.

Wijsheid      

In de joodse wijsheidsliteratuur treedt Chochma op de voorgrond als een persoon: vrouwe Wijsheid. In deze literatuur wordt de wijsheid ook beschreven als iets wat je door oefening kunt verkrijgen: inzicht, verstandigheid, praktische kennis, ervaring, het vermogen om onderscheid te maken tussen goed en kwaad. In deze bijdrage stel ik beide aspecten van wijsheid aan de orde: de wijsheid (wat) en vrouwe Wijsheid (wie). Ik ga eerst in op wat de wijsheid is. Daarna geef ik een schets van de persoon Wijsheid: wie is Wijsheid?

Wat is wijsheid?

In de Bijbelse wijsheidsliteratuur wordt de wijsheid beschreven als ervaringskennis die wordt opgedaan in samenkomsten, de zogenaamde wijsheidsscholen. Deze wijsheidsscholen waren ingebed in de wijdverbreide wijsheidscultuur in Egypte, Mesopotamië en Syrië. In samenkomsten werd er naar de wijsheid gezocht, in een dialoog, waarbij er praktische en ervaringsmatige kennis werd opgedaan door samen-te-scholen. In deze samenkomsten kwamen de grote en complexe vragen van het leven aan de orde, waartoe men zich moest leren verhouden. Onder leiding van een wijsheidsleraar werd de wijsheid geoefend door ervaringen uit te wisselen en kennis werd gedeeld en opgedaan. Deze ervaringskennis is bewaard gebleven en staat opgetekend in spreuken, gelijkenissen, verhalen, e.d.

Wijsheid van Salomo

In de Bijbelse literatuur is de wijsheid toegeschreven aan koning Salomo. Het wijsheidsboek Wijsheid van Salomo is naar hem genoemd. De auteur is een joodse man uit Alexandrië, die in de tweede helft van 2^e eeuw na Christus heeft geschreven in Noord Afrika.

De auteur van Spreuken opent met koning Salomo. De Eeuwige nodigde hem uit te vragen wat hij verlangde. De koning vroeg om een opmerkzame geest, zodat hij zijn volk goed kon besturen. De Eeuwige schonk de wijsheid en bovenal het vermogen om te onderscheiden tussen het goede en het kwade. De wijsheid was een zuiver geschenk van God (1 Koningen 3: 3-14). Deze wijsheid is verwant aan geloven, in de betekenis van leven in het vertrouwen op de Eeuwige.  

Wijsheid als deugdzaam leven

De wijsheid duidt eveneens op een grondhouding die zich openstelt voor God, in de woorden van de psalmist: ‘ontzag voor God is het begin van de wijsheid’ (Psalm 111, 10). Over deze grondhouding staat ook geschreven in Spreuken 1:7 en Sirach 1: 14.20. De wijsheid is verankerd in het ontzag en de eerbied voor God die ook wel als de ‘vreze Gods’ is aangeduid. De wijsheid duidt op een deugdzaam leven, een menselijk handelen dat gericht is op vrede en zich ver houdt van het kwaad. Dit deugdzame leven toont respect voor God, onszelf en de medemensen, maar ook voor de aarde en de kosmos, de dieren en de planten. 

Wie is Wijsheid?        

Verschillende Bijbelwetenschappers herkennen de invloed van de Egyptische godinnen Ma’at en Isis in het wijsheidsboek Spreuken, en niet alleen het eerste scheppingsverhaal (Genesis 1) en Psalm 1 (over de wegen van goed en kwaad). Aan dit wijsheidsboek ligt ook materiaal over de Egyptische godinnen ten grondslag. Deze godinnen beïnvloedden de joodse wijsheidstheologie, waardoor er elementen uit de godinnencultus geïntegreerd werden in het joodse monotheïsme. In de wijsheidstheologie was er ruimte voor vrouwe wijsheid, waardoor er over Gods goedheid gesproken werd. Wijsheid is immers beeld van Gods goedheid (Wijsheid 7: 26). In haar wordt zichtbaar dat God ernaar verlangt dat het de wereld en de mensen goed gaat.

Aan Spreuken ligt ook materiaal over de Egyptische godinnen ten grondslag

Karakteristiek voor de Isis-verering zijn haar redevoeringen die aangeduid zijn als aretalogie, dat letterlijk ‘lijst van deugden’ betekent. De oudtestamenticus Panc Beentjes schrijft daarover dat de Egyptische godin Isis aan zichzelf eigenschappen toeschreef en dat deed zij door in de ik-vorm te spreken: ‘Ik ben de hoedster van het recht’. Deze lofredes van Isis werden als inscriptie gebeiteld in iedere tempel die aan haar werd toegewijd. Later werden deze redevoeringen verbreid in Noord-Afrika, Klein-Azië, Griekenland en de eilanden in de Middellandse Zee. Deze lofredes hebben de Bijbelse Wijsheidsliteratuur beïnvloed, in het bijzonder het boek Spreuken waarin vrouwe Wijsheid in de eerste persoon spreekt. Maar ook in het boek Wijsheid van Salomo is haar invloed te vinden in de lofrede op Wijsheid (Wijsheid 7: 22 – 8: 1).

De invloeden van Ma’at en Isis zijn te vinden in verschillende wijsheidsboeken, waarin de vrouwelijke persoon Wijsheid tevoorschijn treedt: Spreuken, Job 28, Wijsheid van Jezus Sirach, Wijsheid van Salomo en Baruch. Deze boeken zijn opgenomen in de katholieke Bijbel. Protestanten beschouwen de laatstgenoemde drie wijsheidsboeken als deutero-canoniek: ze behoren niet tot de Bijbelse canon. In deze wijsheidsliteratuur wordt de persoon Wijsheid beschreven als (1) een partner van God, als (2) een profetes, als (3) geestkracht en als (4) eersteling van de schepping.  

(1)Wijsheid als Gods partner

In het boek Wijsheid van Salomo wordt de persoon Wijsheid voorgesteld als Gods partner; zij is de geliefde van God:  

‘Zij roemt op edele afkomst, want zij woont bij God,
En de Heer van alles heeft haar lief.’ (Wijsh. 8: 3)

Vrouwe Wijsheid leeft samen met God in een twee-eenheid, in het Grieks: symbioosis, en daarmee is ook haar goddelijke status aangeduid. Voor de auteur van dit wijsheidsboek is God inclusief door het goddelijke vrouwelijke in God in te sluiten. Bovendien is de persoon Wijsheid ingewijd in Gods kennis; ze is deelgenote aan Gods werken (Wijsh. 8: 4).

(2) Wijsheid als profetes

Hierboven zagen we al dat de Egyptische godin Ma’at de Bijbelse wijsheidsliteratuur beïnvloed heeft. De Bijbelse profeten ageerden tegen deze invloed, omdat zij de godinnencultus verwierpen. Ondanks deze weerstand is vrouwe Wijsheid als profetes in het wijsheidsboek Spreuken te vinden. Als profetes wijst Wijsheid de weg: ‘Ik heb je de weg van de wijsheid gewezen, op rechte paden heb ik je laten lopen’ (Spreuken 4: 11). Wijsheid is de weg, ‘Want wie mij vindt, vindt het leven (Spreuken 8: 35). Zij nodigt uit om de weg van de wijsheid te gaan en daardoor ten volle te gaan leven.

Vrouwe Wijsheid roept op om te luisteren naar haar stem, ontzag te tonen voor de Eeuwige en zich om te keren. Zij gaat uit naar de straten en de pleinen; zij staat op kruispunten van wegen en zij verheft haar stem bij de poorten van de stad, opdat haar stem gehoord wordt en haar onderricht aanvaard wordt (Spreuken 8: 1-6). Wijsheid bewandelt immers de weg van de gerechtigheid en de paden van het recht om degenen die haar liefhebben rijk te maken (Spreuken 8: 20-21). De roem en de rijkdom van Wijsheid zijn van een andere orde dan zilver, goud en edelstenen en vallen bij haar rijkdom in het niet. De inhoud van haar onderricht is inzicht, verstand, ontzag, schranderheid en kennis, beraad en overleg, rechtvaardigheid. Degenen die haar liefhebben, heeft zij lief; wie haar zoeken, vinden haar (Spreuken 8: 12-17).

Degenen die haar liefhebben, heeft zij lief; wie haar zoeken, vinden haar

(3) Wijsheid als geestkracht

Degenen die de weg van de wijsheid gaan, ontvangen de geest van Wijsheid (Spreuken 1: 23).
Aan de geest van Wijsheid worden de volgende eigenschappen en deugden toegeschreven:

‘In haar is een geest die verstandig is, heilig, enig, veelzijdig, subtiel, beweeglijk, doordringend, smetteloos, helder, toegankelijk, onkwetsbaar, liefdevol, scherpzinnig, onstuitbaar, weldadig, menslievend, standvastig, onwankelbaar, onbezorgd, alles vermogend, alles overziende, alle geesten doordringend, hoe verstandig, zuiver en subtiel ze ook zijn.’ (Wijsheid van Salomo 7: 22-23)

In deze wijsheidshymne zijn invloeden van de Isis-verering te vinden. De opsomming van eigenschappen van Wijsheid roept associaties op met de ‘lijst van deugden’ die Isis aan zichzelf toeschreef. In deze wijsheidshymne worden 21 krachten aan Wijsheid toegedicht. Dat is natuurlijk niet voor niets. Het getal 21 bestaat uit 3 maal 7 en heeft een symbolische betekenis. Het getal drie symboliseert het totaal; drie is in wezen een zeer sterke vorm van één. Zeven is een heilig getal en verwijst naar het goddelijke. In de Griekse wijsbegeerte schreven de filosofen de eigenschappen die in dit loflied worden genoemd toe aan de ‘wereldziel’, het beginsel (de geest) dat in ‘alles wat leeft’ aanwezig is, dat alles omvat en beïnvloed.

De opsomming van eigenschappen van Wijsheid roept associaties op met de ‘lijst van deugden’ die Isis aan zichzelf toeschreef

(4) Wijsheid als eersteling

In Spreuken wordt verteld dat de persoon Wijsheid al bestond vóór dat de schepping plaatsvond; zij is de eersteling van de schepping. Wijsheid vertelt hoe zij is ontstaan:

‘De Eeuwige heeft mij vóór al het andere verworven, toen hij zijn scheppingswerk begon, schiep hij eerst mij. Ik werd uitgegoten, nog voor alles er was, nog voor de aarde vorm kreeg. Toen er nog geen oceanen waren, ben ik onder weeën voortgebracht, nog voor de bronnen met waterstromen’ (Spreuken 8, 22-25).

Over haar vorming vertelt Wijsheid: ‘ik ben uitgegoten’. God creëerde haar als een kunstenaar. In het Hebreeuws wordt het woord nasakh gebruikt dat metaal uitgieten betekent. Haar vorming vloeit over in haar geboorte: als een kind werd zij uit God geboren. Onder weeën werd ze voortgebracht. Als een vrouw baarde God haar kind Wijsheid. Met deze moederlijke beelden wordt de verhouding van Wijsheid tot de scheppende God beschreven. Als een troetelkind was zij de getuige van het scheppingswerk dat de Eeuwige verrichtte.

‘Ik was erbij toen hij de hemel zijn plaats gaf en een cirkel om het water trok, de wolken aan de hemelkoepel plaatste, de oceanen bruisend op liet wellen, toen hij aan de zeeën grenzen stelde, het water met zijn woord zijn plaats gaf, de fundamenten van de aarde legde. Ik was aan zijn zijde, als troetelkind, een bron van vreugde, elke dag opnieuw, spelend voor zijn aangezicht. Ik vond vreugde in zijn hele aarde en was blij met alle mensen.’ (Spreuken 8: 27-31)

God riep alle dingen tot leven, terwijl het kind Wijsheid voor zijn aangezicht speelde,

musiceerde en danste. Haar muziekspel en dans harmonieerde met het werk van de  scheppende God, waardoor zij op elkaar afgestemd raakten en er een innerlijke harmonie en ordening ontstond in het universum. Deze samenhang wijst op de invloed van de Egyptische godin Ma’at die verantwoordelijk is voor de kosmische ordening in het universum.

In het boek Wijsheid van Jezus Sirach is de vrouwelijke Wijsheid meer dan een getuige van Gods scheppingswerk. Zij beweegt zich door de hemel, aarde en afgrond:

‘Ik heb de hemelboog alleen doorlopen en ben de diepte van de afgrond doorgetrokken. Over de golven van de zee, over heel de aarde, over alle volken en naties kreeg ik macht’ (Sir. 24, 5-6).

Zo raakte vrouwe Wijsheid betrokken op alles en iedereen die leeft in het universum.

Vrouwe Wijsheid en de inclusieve God

In de geschiedenis van de christelijke spiritualiteit hebben vele geestelijke schrijvers gebruik gemaakt van de Bijbelse wijsheidsliteratuur om hun visie op de schepping te verwoorden. Deze wijsheidsboeken waren in het vroege christendom en in de middeleeuwen veel populairder dan in de postreformatorische theologie. Zo raakte vrouwe Wijsheid in de vergetelheid en werd zij zo goed als onzichtbaar, niet alleen in de theologie maar ook in de Bijbel. Toch heeft deze wijsheidstraditie aan actualiteit niets ingeboet, omdat juist daarin geschreven staat over een God die het vrouwelijke insluit. In deze tijd zijn velen op zoek naar een inclusieve God. Het exclusieve mannelijke godsbeeld (Vader, Heerser en Heer) dat de christelijke beleving eeuwenlang gedomineerd heeft, vindt weinig herkenning meer bij christenen van deze tijd. Deze christenen weten dat God noch man, noch vrouw is. God gaat immers het persoonlijke te boven en valt niet samen met een geslacht. De Bijbelse wijsheidsliteratuur vertelt over de inclusieve God, een God die met zijn partner Wijsheid samenleeft. Deze God doorbreekt het eenzijdige beeld van de mannelijke God.

Meer lezen over Wijsheid?

Literatuur

Panc Beentjes, Wijsheid van Salomo, Boxtel/ Brugge, 1987.

Panc Beentjes, De wijsheid van Jesus Sirach, Budel 2006.

Kitty Bouwman, Schepping uit liefde, de gestalten Caritas en Wijsheid bij Hildegard van Bingen, Leeuwarden 2025, tweede druk in 2026. 

Gilberto Gorgulho, Ana Flora Anderson en Erik Eynikel, Spreuken, in: E. Eynikel e.a., Internationaal Commentaar op de Bijbel, band 1, Kok/Averbode 2001, 969-991.

Erik Eynikel (red.), Wie wijsheid zoekt, vindt het leven, De wijsheidsliteratuur van het Oude Testament, Leuven en Boxtel 1991.

Elisabeth Schüssler Fiorenza, Jezus Kind van Mirjam, profeet van Sophia. Kritische bijdragen tot de feministische christologie, Kampen 1997.

De citaten in deze bijdrage zijn gebaseerd op verschillende vertalingen: de NBV Studiebijbel (2008), de vertaling uit de Naardense Bijbel (2004), de vertaling van Panc Beentjes van Wijsheid van Salomo (1987) die gebaseerd is op de kritische uitgave van de Griekse tekst van Joseph Ziegler, Sapientia Salomonis (Septuaginta XII/1), Göttingen 1980. De vertalingen van de citaten uit Spreuken zijn ook gebaseerd op de Hebreeuwse grondtekst.