Waarom voel ik mij niet thuis in de kerk?

Piekeren over werk, relaties, familie – we doen het allemaal. Heeft mijn leven zin? Doe ik het juiste werk? Ben ik er wel voor mijn vrienden? Waar geloof ik in? Soms voelen we ons eenzaam, vinden we onze richting niet en blijven we in rondjes draaien. Maar dat hoeven we niet alleen te doen. Onze zingevingsexpert Mathieu van Kooten draait sinds deze week vanuit het klooster Nieuw Sion een rondje met je mee. In deze maandelijkse column beantwoordt hij de ‘grote vragen’ waar veel lezers mee rondlopen. Deze week de vraag: ‘Ik verlang naar gemeenschap, maar kan mijn draai binnen de kerk maar niet vinden. Ligt het aan mij? Ligt het aan de kerk? Waarom lukt het maar niet om me thuis te voelen binnen de kerk?’

“Ik ben omdat wij zijn.” Deze Afrikaanse Ubuntu-wijsheid raakt aan iets fundamenteels: we worden mens in relatie tot anderen. Door de blik van de ander worden we bevestigd in ons mens-zijn, leren we onszelf kennen en kunnen we voelen dat we behoren tot iets dat ons overstijgt. Door gemeenschap kunnen we participeren in relaties, verhalen, gewoonten en rituelen die betekenis geven en ons voeden op zielsniveau.

In een cultuur van individualisme, autonomie en maakbaarheid kan het een helend antidotum zijn om te ervaren dat je ergens mag zijn, zonder dat je daarvoor iets hebt hoeven presteren. Door die onvoorwaardelijkheid kan een diepgaande transformatieve relatie ontstaan; een vorm van verbinding die niet vanzelfsprekend is in een maatschappij vol transactionele relaties.

Wanneer de kerk pijn doet

Maar iedere gemeenschap kent ook schaduw. Waar mensen samenleven kan naast warmte en erkenning ook hardheid, uitsluiting of jaloezie ontstaan. Denk aan ruzies tussen initiatiefnemers van een buurtclub of aan verenigingen waar bepaalde mensen niet welkom zijn. Ook in geloofsgemeenschappen kunnen woorden klinken van vergeving en naastenliefde, terwijl er in de onderstroom sprake is van hardheid en voorwaardelijkheid. Dan kan er kerkpijn ontstaan: emotionele, geestelijke of relationele schade die ontstaat juist daar waar je veiligheid en openheid had verwacht. Het contrast tussen de taal van liefde en praktijk van oordeel of uitsluiting maakt die pijn extra scherp.

Wanneer dat gebeurt, wordt gemeenschap een plek van vervreemding in plaats van thuiskomen. Je voelt je niet gezien, niet gehoord, of zelfs gevangen in verwachtingen, normen of impliciete dreiging. Dit kan zelfs leiden tot een verstikkende houdgreep: blijven in de gemeenschap voelt als ontrouw aan jezelf, terwijl vertrekken voelt als ontrouw aan de gemeenschap. Misschien wordt je zelfs aangepraat dat je tekortschiet in je trouw aan God als je een religieuze gemeenschap verlaat.

Blijven in de gemeenschap voelt als ontrouw aan jezelf, terwijl vertrekken voelt als ontrouw aan de gemeenschap

Het heilige is overal aanwezig

Toch heeft geen enkele gemeenschap een monopolie op de waarheid – laat staan op God. Waar dat idee toch aanwezig is, groeit er vaak een onderstroom van fundamentalisme: superioriteitsdenken, veroordeling en uitsluiting. Verzachting kan dan optreden als we beginnen te geloven dat het heilige zich niet opsluit op één plek of binnen één groep, maar overal aanwezig is. Dan wordt alles dat bijdraagt aan de goedheid, schoonheid en kwaliteit van het leven in zekere zin heilig. Met die ogen kunnen we ook iets goddelijks vinden in een breiclub, yogaklas, koor of wandelgroep. Op al deze plekken wordt immers het leven gedeeld en gevierd en weten de deelnemers zich verbonden en gedragen in iets dat hen overstijgt.

Verzachting kan dan optreden als we beginnen te geloven dat het heilige zich niet opsluit op één plek of binnen één groep, maar overal aanwezig is

De zoektocht naar een gemeenschap die voedt én waarin jij op je eigen manier iets kan bijdragen is niet eenvoudig. Daarom deel ik graag drie houdingen die op dit pad kunnen helpen: eerlijkheid, moed en openheid.

Wees eerlijk. Deel in liefde en oprechtheid met anderen wat je verlangt en wat schuurt. Eén oprecht en kwetsbaar gesprek kan een aanstekelijke werking hebben binnen een groep mensen. Wees ook eerlijk naar jezelf. Het deelnemen aan een gemeenschap is altijd een spiegel voor jezelf. Irritatie, teleurstelling of oordeel kunnen je laten zien waar je iets te leren hebt, of waar juist een grens ligt die bewaakt moet worden.

Wees moedig. Durf te luisteren, voorbij het denken, naar het stille weten in je hart. Soms vraagt het leven om een ongemakkelijk gesprek, een kwetsbare bekentenis of een gebaar van vergeving. Soms vraagt het om een gemeenschap te verlaten; niet uit boosheid maar uit trouw aan je eigen integriteit. En soms vraagt het om onverwachte paden: dansles, een natuurvereniging, een cursus keramiek – plekken waar je nieuwe verbondenheid kan ervaren, met jezelf, anderen en het Eeuwige.

Wees open. Elke gemeenschap is beperkt en feilbaar in zijn eigen gebruiken, waarheden en visie op de werkelijkheid. Als deze waarheden niet mogen worden bevraagd, kunnen ze stollen en verstarren. Soms vraagt groei dat we oude, vastgeroeste waarheden opofferen om ruimte te maken voor een nieuwe, grotere werkelijkheid. Een open mindset kan helpen om ruimte te maken voor dit soort processen. Durf te experimenteren door het bezoeken van verschillende soorten gemeenschappen, zodat je kan zien hoe ze je wel of niet voeden in verbondenheid met het leven.

Loop jij zelf met een levensvraag rond? Mail die dan naar redactie@theologie.nl en wie weet… misschien beantwoordt Mathieu binnenkort wel jouw vraag.

Mathieu van Kooten studeerde filosofie en theologie in Rotterdam en Edinburgh en werkt als interim-bestuurssecretaris in de publieke sector. Daarnaast volgt hij de opleiding Spiritualiteit & Zingeving (richting Geestelijk Begeleider) aan de Academie voor de Geesteswetenschappen. Hij heeft een brede interesse in thema’s rondom spiritualiteit, zingeving, filosofie, maatschappij en theologie, en zoekt steeds naar verbinding tussen diepgaande inzichten en de praktijk van het dagelijks leven. Een periode van meeleven in een benedictijns klooster wekte in hem een blijvende fascinatie voor de vraag hoe de wijsheid van kloostertradities kan worden vertaald naar de huidige tijd. Vanuit die zoektocht leeft hij tegenwoordig in klooster Nieuw Sion, een neo-monastieke woongemeenschap in Diepenveen.