Wie zorgt voor de ziel van de theoloog?

Eind 1988 werkte ik aan de katholieke universiteit van Leuven en was ik advocaat in Brussel. Spirituele honger bracht mij op het spoor van de ignatiaanse spiritualiteit. Zij opende heel nieuwe horizons in mijn leven. Mijn ziel werd gevoed als nooit tevoren. Tijdens een stilteweekeinde twee jaar later hoorde ik een onverwachte uitnodiging: ‘… en mocht jij jezuïet worden?’

Een vraag die ik me gedurende de daaropvolgende onderscheiding stelde was de volgende. Mijn geloofsleven had een nieuwe diepgang gekregen. Mijn perspectief was tot dan toe dat van een gezinsleven en een carrière als jurist. De geloofsdimensie was als dessert: iets lekkers en verfijnds, maar waar je best niet te veel van eet. Mocht ik nu de rest van mijn leven enkel dessert eten, zou dat niet snel vervelen?

Intussen bedien ik mij ruim 34 jaar dagelijks van de dessertentafel. Ik blijf nieuwe toetjes ontdekken. Van oververzadiging van mijn ziel is maar uitzonderlijk sprake. Het innerlijk vuur gaat steeds opnieuw branden. Maar dat is niet vanzelfsprekend, wat mij af doet vragen: wie zorgt er voor de ziel van de theoloog? Wie waakt erover dat de theoloog niet opbrandt? Mijn antwoord is eenvoudig. Intervisie, supervisie, coaching, ik wens ze elke theoloog toe. Ik heb er zelf veel baat bij. De eindverantwoordelijke voor de eigen ziel is echter de theoloog zelf.

Dit geldt voor alle beroepscategorieën maar wellicht op een bijzondere wijze voor theologen. Immers, naast de ratio kan ook de intieme, persoonlijke geloofservaring een rol spelen in het bedrijven van theologie. Omgekeerd is het waarschijnlijk dat denken over God op zijn beurt de ziel van de theoloog kan beroeren.

Dit statement over de verantwoordelijkheid voor de eigen ziel brengt me bij de kern van de ignatiaanse spiritualiteit. Het vertrekpunt van het handelen van jezuïeten is niet de ratio of het intellect. Het is de diepere gevoelservaring. De ignatiaanse spiritualiteit is één subtiele pedagogiek om te lezen in de wirwar van gevoelens die zich aandienen in het biddende hart en in de ruimere dagelijkse ervaring. De ratio, hoe belangrijk ook, is er secundair.

Dit is in vier zinnen de kern van de onderscheidingswijsheid van Ignatius van Loyola. Zij vertrekt van een dubbele aanname:

1. De eerste is dat het kanaal waarlangs God op de meest persoonlijke wijze tot de mens spreekt de gevoelens zijn. Het verstand is belangrijk. Het is echter objectief, voor iedereeen gelijk. Dat is een kracht. Het is ook een zwakte. De ratio heeft iets onpersoonlijk. De gevoelservaring, daarentegen, is uniek. Dáár kan je op het spoor komen waar God je toe uitnodigt.
2. De tweede aanname gaat erover hóé die gevoelens spreken over Gods verlangen voor een mens. In de kern komt het hierop neer. Duurzame positieve gevoelens zeggen meestal iets over grotere nabijheid tot God. Daar ligt een spoor dat de ziel kan voeden. Duurzame negatieve gevoelens zeggen, doorgaans, iets over verwijdering van God. Dat spoor leidt welllicht niet tot méér leven. De ziel dreigt er te verdorren.

De ignatiaanse onderscheidingswijsheid biedt vervolgens instrumenten en knowhow aan om, met de ratio, die gevoelens te analyseren. De eerste voorwaarde voor dit alles is uiteraard om toegang te krijgen tot die gevoelens. Dat leer je helaas doorgaans niet aan een theologiefaculteit – ook niet aan andere faculteiten.

Een van de gevolgen is dat veel mensen nauwelijks oog of oor hebben voor wat zich afspeelt in hun hart, laat staan dat ze er iets mee doen. Ze vertrouwen zich liever toe aan de veilige (want objectieve en lekker voorspelbare) ratio.

Dat was voor mij niet anders. Na mijn rechtenstudies ging ik financiële economie studeren. Ik voelde onderhuids wel dat dit echt niet mijn ding was. Maar de ratio fluisterde me in dat dit uitstekend was voor mijn carrière. Zonder aarzelen en met de grootste vanzelfsprekendheid schoof ik mijn gevoelens – en meteen ook mijn ziel – onder de mat.

Een intens traject van twee jaar ignatiaans bidden met de Bijbel deed mij ontdekken dat het ook anders kan. Ik leerde zorgen voor mijn ziel. Toen ik in 1988 de onverwachte uitnodiging hoorde om religieus te worden en daarbij diepe vreugde ervoer, nam ik deze gevoelens wel ernstig.

Hoe kan je daadwerkelijk leren luisteren naar die diepere gevoelservaring? Naar welke niveau’s en categorieën van gevoelens dien je veeleer wel dan niet te luisteren? Wat zijn de voorwaarden om zo’n vertrouwen te geven aan die gevoelens? Hoe kan je vermijden dat sommige gevoelens met jou aan de haal gaan? Wat is de plaats van de Bijbel en van Jezus hierbij? Wat als je niets voelt of van alles tegelijk? Hoe kan je je keuzes daadwerkelijk enten op de inzichten die de gevoelservaring aanreikt?

Daarover gaat de ignatiaanse spiritualiteit. Het is een geheel van oefeningen en instrumenten om te onderscheiden waar God je toe uitnodigt. Veeleer dan een leer, is het een subtiele spirituele praxis waarbij hart, verstand en wil hun eigen bijdrage hebben.

Als jonge jezuïet verlangde ik op een bepaald ogenblik een pastorale stage te doen bij arme mensen. In de plaats daarvan werd ik gestuurd naar super-rijken. Achteraf beschouwd bleek het een zegen voor mijn ziel. Onderscheiding vindt plaats in de werkelijke wereld. Dat is geen droomwereld waarin je alles zelf beslist.

Zorgen voor je ziel is niet streven naar een leven waarin je alleen maar doet wat je graag doet. Het betekent wel dat je in de complexe werkelijkheid aandachtig bent voor wat je hart sneller doet kloppen. Het heeft mij geleerd me niet blind te staren op de weinig smakelijke hoofdgerechten die mij soms worden voorgeschoteld. De onderscheidende aandacht laat me toe om steeds weer nieuwe dessertjes te ontdekken waarvan mijn ziel voluit kan snoepen.

Het bijzondere is dat dit vaak ook een positieve impact heeft op de waardering van de rest van het menu.

Tot slot nog dit. Ignatiaanse onderscheiding gebeurt meestal op individueel niveau. Het kan echter ook op het niveau van een gemeenschap. In onze eigen organisatie van de jezuïeten doen we steeds vaker aan gemeenschappelijke onderscheiding. Dat kan ook voor een theologiefaculteit. Ik ga er vanuit dat die, net als de jezuïeten, een ziel heeft. Ook een gemeenschappelijke ziel heeft zorg nodig.

Een bijzondere illustratie van gemeenschappelijke onderscheiding is het synodale pad waarop paus Franciscus de katholieke Kerk leidt. Franciscus is jezuïet en een specialist van de ignatiaanse spiritualiteit. Dat synodale pad is één lange leerschool in samen luisteren naar Gods Geest. In oktober 2023 vond in Rome de eerste bijeenkomst plaats van de synode over synodaliteit plaats. Zowat alle deelnemers waren theologen. Voor de meesten onder hen was dit onderscheidend zorgen voor de gemeenschappelijke ziel een ware openbaring.

Ik besluit. Zorgen voor je ziel vraagt uiteindelijk in de eerste plaats openheid voor Gods genade. De uitdaging is om te onderscheiden waartoe God je, hier en nu, uitnodigt, binnen jouw context. De intuïtie van Ignatius is dat je die genade vooral op het spoor komt via je diepere gevoelservaring. De ignatiaanse spiritualiteit is in die zin gewoon een kist met instrumenten om die genade te kunnen ontvangen en je ziel er daadwerkelijk door te laten openbloeien.