Zonder geschiedenis geen theologie

Maandag is de dag van de Theologenblog; een actuele blog uit de pen van een richtinggevend theoloog. Deze week is dat Almatine Leene, die schrijft over het belang van historisch besef in samenleving en kerk.

Almatine Leene (foto: Willem Jan de Bruin)

“In een tijd waarin we snel worden opgeslokt door het hier en nu hebben we verbeelding nodig.”

“Onder je voeten liggen tienduizenden lijken.” Ik kijk naar beneden en om mij heen. Er zitten mensen op het terras en ik sta op een geplaveid plein. Behalve de kerk achter mij is er geen enkel teken te zien van het feit dat op deze plek zoveel mensen begraven liggen. Als stadsgids en collega Gerard zich niet had verdiept in de geschiedenis van Hattem, had ik het niet geweten.

Gerard vertelt gepassioneerd verder dat de bomen op het plein onlangs verwijderd moesten worden en dat de gemeente toen weer een heel aantal beenderen heeft opgegraven. Als hij noemt dat de pest aan drie kwart van de inwoners het leven koste, begint mijn verbeelding te werken. Ik zie ineens hoe de straat openligt, er mensen aan komen lopen met lijken en deze op andere lijken leggen. Ook op andere momenten tijdens de wandeling probeer ik me voor te stellen hoe een gevangene in een kooi hangt en dat mensen voor de kerk met het zwaard worden berecht en daardoor een lichaamsdeel of zelfs hun leven verliezen.

Het is bijna niet voor te stellen, maar ik probeer het toch want het maakt me bewust van hoe het ooit was. Mijn leven staat daar, hoe anders ook, niet los van. Ze is gevormd door alles wat er in het verleden is gebeurd. De positieve en de negatieve dingen. Op een plein staan waar de lichamen van mensen liggen, maakt dat besef alleen maar groter. Maar dat moet iemand je dan wel vertellen.

Informatie overdosis

Ik krijg het idee dat mensen zich in onze tijd niet zo bewust zijn van hoe anders dingen vroeger waren. Veel sporen daarvan zijn uitgewist. Het hier en nu en de toekomst krijgt de meeste aandacht. De gedachte dat we nu in betere tijden leven – dat we verlichte mensen zijn – draagt daar ook aan bij. En aan de andere kant schreef een student laatst dat onze tijd de meest moeilijke tijd was om in te leven. Beide gedachten getuigen ervan dat kennis van de geschiedenis ontbreekt.

Het is bijna niet voor te stellen, maar ik probeer het toch want het maakt me bewust van hoe het ooit heel anders was

Dat dit zo is, vind ik niet zo vreemd. We leven in een tijd van informatie overdosis. Door het internet, maar ook door de enorme hoeveelheid boeken en tijdschriften die gepubliceerd worden. Uiteraard is er een schat aan informatie te vinden over de geschiedenis maar daar kom je vaak gewoon niet aan toe. Het hier en nu is al complex genoeg en zelfs achterhaald voordat je het in de gaten hebt. Dus waarom zou je dan lezen over een ver verleden?

Waarom (kerk)geschiedenis onmisbaar is

Ik wil drie redenen geven waarom het belangrijk is je in geschiedenis te verdiepen. Allereerst omdat mensen zich op de geschiedenis beroepen, positief of negatief zoals hierboven vermeld, maar ook als argument tegen verandering. Regelmatig hoor ik de uitspraak: “We hebben het toch altijd al zo gedaan?” Met andere woorden: waarom wil je daar nu ineens verandering in brengen?

Maar het is de vraag of het altijd zo is geweest. Praktijken en theorieën waren door alle eeuwen heen heel divers. Bijvoorbeeld als het gaat om seksualiteit, het denken over evolutie of de positie van vrouwen in de kerk en samenleving. De geschiedenis kun je niet zomaar op een hoop gooien en beweren dat we nu plotseling dingen veranderen die tweeduizend jaar lang hetzelfde zijn gebleven. Of dat alles nu beter of slechter is. Wil je dat kunnen beweren moet je echt de geschiedenis induiken.

Wat zou het mooi zijn als we in kerken veel meer aandacht aan de kerkgeschiedenis geven

Een tweede argument is dat de geschiedenis kan inspireren. Al is de context nu heel anders, er zijn tal van verhalen die je kunnen aansporen. Zo heeft het verhaal van Jeanne d’Arc (1412-1431) mij altijd enorm geïnspireerd. Een jonge vrouw die zich geroepen weet door God, als man verkleedt het leger aanvoert en vervolgens dat met de dood moet bekopen. Of Geert Grote (1340-1484) die met zijn vernieuwingsbeweging veel voor de samenleving heeft betekent. Veel kerken zijn momenteel bezig om na te denken over wat ze voor hun buurt kunnen betekenen en dan kan de moderne devotie die Grote in gang zette, inspireren.

Een derde argument is dat verdieping in de geschiedenis ook heel confronterend kan zijn en daaruit van alles te leren valt. Veel verhalen uit het verleden zijn wreed, bizar en gruwelijk. Christenen die elkaar een kopje kleiner maakten, geweld in de naam van God, machtsmisbruik en vermenging van politiek en kerk voeren de boventoon. In Nederland is wat dat betreft veel veranderd. Maar toch moeten we alert blijven en daarom is het nodig om geconfronteerd te worden met hoe en wanneer iets verkeerd kan gaan.

Theologie van de verbeelding

In een tijd waarin we snel worden opgeslokt door het hier en nu hebben we verbeelding nodig. En wat is er dan mooier om de verbeelding van het verleden in te zetten? Veel theologische discussies en praktijken komen daardoor in een ander licht te staan. Het licht van relativering of juist van urgentie. Het licht van hoop of de realiteit. Het licht van waarschuwing of van vasthouden.

Als we theologie beoefenen kunnen we niet zonder te stemmen uit het verleden. De Bijbel wijst daar ook veelvuldig op. Wat zou het mooi zijn als we in kerken veel meer aandacht aan de kerkgeschiedenis geven. In preken, bij Bijbelstudies en vooral ook gewoon in een stadswandeling met gemeenteleden of collega’s. En dan mensen uitdagen om hun verbeelding te gebruiken en samen na te denken over wat het verleden ons nu te zeggen heeft. Al kun je het niet direct zien – zoals ik me onbewust was van de lichamen onder de stenen – het verleden heeft ons meer te zeggen dan we denken.

Kerkgeschiedenis voor iedereen

Kerkgeschiedenis voor iedereen van Jan van de Kamp en Almatine Leene biedt een beknopt overzicht van de geschiedenis van de christelijke kerk, beginnend bij de Vroege kerk en eindigend in de 21e eeuw. Daarbij ligt de nadruk op de lijnen die de Nederlandse kerkgeschiedenis bepaalden.