AI en de preek

Kunnen taalmodellen een preek schrijven? Computers hadden lange tijd grote moeite om op een natuurlijke manier om te gaan met taal. Maar met de stormachtige opkomst van taalmodellen is dit verleden tijd en is het een reële vraag geworden of deze modellen een preek kunnen schrijven. Er wordt al volop geëxperimenteerd. Praktische tips en ervaringen om AI te gebruiken in het preekproces worden uitgedacht en gedeeld. In dit artikel wil Fulco Timmers wat graven onder deze praktische experimenten om zo mogelijk grenzen te verkennen. Waar zou AI in het preekproces bruikbaar kunnen zijn en waar (vooral) niet?

De discussie tot nu toe

Laat ik eerst in vogelvlucht langslopen wat tot nu toe in de discussie rond taalmodellen en het maken van preken naar voren is gebracht. Om te beginnen zijn er allerlei ethische bezwaren, zoals het enorme energie- en waterverbruik, de menselijke uitbuiting die achter het ontwikkelen van deze systemen schuilgaat en de schendingen van intellectueel eigendom. Tegelijkertijd gelden vergelijkbare bezwaren voor het gebruik van veel (digitale) techniek. Clouddiensten maken gebruik van dezelfde datacenters als AI-tools en in vrijwel iedere laptop of smartphone zitten kostbare metalen die door kinderen zijn gedolven. Bewustwording van deze bezwaren is van belang, maar waarom zouden deze zwaarder wegen waar het gaat om AI?

Op inhoudelijk vlak wordt naar voren gebracht dat teksten van taalmodellen te oppervlakkig en generiek zijn. Ze zouden diepgang, doorleving en authenticiteit missen. Enerzijds is deze kritiek wat ongrijpbaar en subjectief, zoals ik in een eerder stuk over dit onderwerp heb betoogd. Anderzijds blijkt deze kritiek goed te ondervangen door zorgvuldige instructies aan het taalmodel die de geleverde tekst meer onderscheidend maken en van diepgang voorzien. Ook is het mogelijk het systeem te voeden met eigen preken, om een model te trainen in je eigen ‘tone of voice’.

In principe is het dus mogelijk AI een goed onderbouwde preek te laten maken in je eigen stijl. Waarom zou je dat als voorganger niet doen en op die manier bijvoorbeeld tijd vrijspelen voor pastorale bezoeken?¹ Het is voorstelbaar dat voorgangers hiernaar gevraagd gaan worden. Wat antwoord je dan? Dat je toch echt zelf met de tekst aan de slag wil, zogezegd een eigen worsteling met de tekst wilt aangaan? Maar waarom dan? Is dat verlangen niet een overbodig geworden romantisch ideaal?

Het belang van een eigen omgang met de tekst

Om het belang te doordenken van een eigen omgang met de tekst wil ik teruggaan naar mijn colleges hermeneutiek en dan specifiek de inbreng van de filosofie van Gadamer. In zijn denken vond ik verdieping en onderbouwing van het belang om nog zelf met een tekst aan de slag te gaan. Het doel van de hermeneutiek is wat hem betreft niet om te komen tot een (algemeen vaststaande) procedure die tot begrip leidt, maar om alle aspecten bloot te leggen die tot (een bepaald) begrip van een tekst leiden. Daar hoort bij het rekening houden met de eigen vooronderstellingen die meegenomen worden naar een tekst. Hermeneutiek draait wat hem betreft om de dynamiek die ontstaat tussen de tekst en degene die de tekst wil verstaan. In die dynamiek komen het bestaan en de doorwerkingsgeschiedenis van de tekst, en het leven en de levensgeschiedenis van degene die de tekst wil verstaan onvermijdelijk mee.

Hermeneutiek draait wat Gadamer betreft om de dynamiek die ontstaat tussen de tekst en degene die de tekst wil verstaan

Hoe verhoudt voorgaande zich tot het uitbesteden van het begrijpen van een tekst aan een taalmodel? Hermeneutiek is voor een taalmodel bij uitstek het volgen van een procedure, zij het een buitengewoon complexe procedure die gegroeid is uit de training van het model. Een ingeprogrammeerde willekeurigsheidsfactor zorgt ervoor dat de procedure niet steeds op hetzelfde uitkomt, maar het blijft een procedure.

Daarnaast is het onmogelijk om een taalmodel te laten reflecteren op de eigen vooronderstellingen. Het is zelfs onmogelijk voor de programmeurs om echt inzicht in deze vooronderstellingen te krijgen. De antwoorden brengen soms bepaalde vooronderstellingen (voorkeuren en vooroordelen) aan het licht, die via prompts enigszins zijn bij te stellen. Zo zou je de sterke invloed van het taalveld van het Amerikaans evangelicalisme kunnen beperken, die niet iedereen even goed past.² Maar dit doet niet af aan de fundamentele onmogelijkheid voor een taalmodel om op de eigen vooronderstellingen te reflecteren.

Het is onmogelijk om een taalmodel te laten reflecteren op de eigen vooronderstellingen

Wie zelf ‘worstelt’ met de tekst wil en kan zich, als het goed is, wel bewust worden van wat je meebrengt naar de tekst. Deze transparantie vormt een eerste goede reden om het maken van een preek niet geheel uit te willen besteden aan een taalmodel. Maar er is nog een ander aspect waar Gadamers zienswijze licht op werpt. Zoals gezegd is voor hem het wezen van hermeneutiek niet het procesmatig produceren van begrip van een tekst. Veel meer gaat het om de voorwaarden te identificeren en zo ook te scheppen die leiden tot het verstaan van een tekst. Een preek heeft in dit licht bezien niet zozeer tot doel om een tekst uit te leggen, maar kan gezien worden als iets dat voor jezelf en anderen de voorwaarden schept om tot een eigen verstaan van de tekst te komen. Komen tot een eigen verstaan van de tekst betekent dat je een relatie met de tekst aangaat.³ Als ik de lijnen uit het voorgaande samenbreng draait het maken van een preek in de kern niet om het komen tot het begrijpen waar een heilige tekst over gaat. Maar het gaat om een dynamisch proces dat draait om het aangaan van een relatie met die tekst.⁴ Alleen door zelf helemaal deel van dat proces te zijn, kun je ook anderen meenemen in dat proces, die daar dan weer een eigen bijdrage geven en op een eigen manier mee verder gaan. Preken gaat dan niet zozeer om begrijpen van het Woord, maar om een relatie met dat Woord aan te gaan. En zou het niet vreemd zijn om het aangaan van die relatie uit te besteden aan een machine?

Preken gaat niet zozeer om begrijpen van het Woord, maar om een relatie met dat Woord aan te gaan

Mogelijke voordelen van AI rond het maken van een preek

Tegelijkertijd hoeven taalmodellen niet angstvallig buiten deze dynamiek gehouden te worden. Sterker nog: ze zouden er een aanwinst voor kunnen vormen.⁵ Taalmodellen vertegenwoordigen een eigensoortig perspectief op de tekst. Dat is de kijk van een statistische analyse op brokjes van woorden die met elkaar verhouden worden in een voor mensen duizelingwekkende veelheid. Die analyse kan nieuwe verbanden vinden en verrassende resultaten opleveren.⁶ Om ook weer met Gadamer in gedachten te spreken: taalmodellen vertegenwoordigen een verstaanshorizon die anders is dan die van jezelf, zelfs in wezen anders is dan het menselijk perspectief. Je kunt daarnaast bewust via prompts die verstaanshorizon in bepaalde richtingen sturen, bijvoorbeeld door te vragen een tekst vanuit specifieke gesimuleerde menselijke perspectieven te analyseren. Dat kan een verrijking zijn. Het taalmodel wordt betrokken in het versmelten van verschillende horizonnen: die van jezelf, die van de tekst, en die van het aangestuurde taalmodel.

Taalmodellen vertegenwoordigen een eigensoortig perspectief op de tekst

Taalmodellen kunnen gebruikt worden om andere of nieuwe perspectieven op een tekst te geven. Daarnaast kunnen ze gebruikt worden om je te ondersteunen bij de dingen waarin je als voorganger misschien niet zo sterk bent. Denk aan het ordenen van een betoog of het bedenken van voorbeelden. Dit gebruik van een taalmodel is te vergelijken met automatische spellingscontrole, maar dan met veel geavanceerdere mogelijkheden. Ook kan een taalmodel in een mum van tijd tekstjes generen uit bestaande preken die bijvoorbeeld gebruikt kunnen worden om vooraf in enkele zinnen te beschrijven waar het in een dienst om zal gaan, of om achteraf op social media te posten. Of AI kan vragen bedenken om verder te praten over de preek. Mogelijkheden te over.

Bij dit alles wil ik er graag voor pleiten om taalmodellen te blijven zien als een handig instrument en deze systemen juist niet te antropomorfiseren.⁷ Doen alsof AI een zelfstandig denkende entiteit is, onttrekt namelijk de belangen van de concrete mensen achter deze systemen aan ons oog.⁸ Daarnaast kan de manier waarop mensen met AI omgaan invloed hebben op hoe ze met daadwerkelijke mensen omgaan. Dit antropomorfiseren is daarom problematisch en ook onnodig. Laten we taalmodellen waarderen om de eigen mogelijkheden die ze bieden.⁹ Die mogelijkheden zijn er te over en geven redenen genoeg om te experimenteren. En evengoed redenen genoeg om alert te blijven op de problematische kanten, die breder gelden dan voor AI alleen.

1. Sterker nog, door de doorgaande ontwikkelingen, niet alleen op gebied van taalmodellen, maar ook op die van robotica, heeft de vraag of taalmodellen een preek kunnen schrijven zich inmiddels ontwikkeld naar: zou een robot geordineerd kunnen worden en dan voor kunnen gaan in erediensten? Een praktische toepassing van een dergelijke geordineerde robot zou bijvoorbeeld het continu voorgaan in de doorgaande dienst t.b.v. het kerkasiel in Kampen kunnen zijn. Zouden we dat kunnen en willen doen? Marcel Barnard verkent deze vraag in een artikel in ‘Heilig Spel’ (jaargang 3, nummer 4, sept. 2025). Hij doet dit in samenspraak met ChatGPT en deelt de conclusie van de chatbot: ‘Zolang een AI geen geloof kent, geen gemeenschap draagt en geen verantwoordelijkheid kan nemen, kan zij het ambt niet werkelijk belichamen.’ ↩︎
2. Deze voorkeuren en vooroordelen ‘groeien’ uit de trainingsdata, maar ontstaan ook doordat de AI-bedrijven onzichtbaar voor gebruikers correcties in de prompt meegeven. Dit is één van de manieren waarop AI-bedrijven de ‘ingebakken’ vooroordelen van taalmodellen proberen te corrigeren. ↩︎
3. Juist dit aspect van de samenhang tussen begrijpen en een relatie aangaan wordt voor mij extra uitgelicht in de Ender-serie van sciencefictionauteur Orson Scott Card. In het eerste boek uit deze serie, ‘De tactiek van Ender’, wordt de hoofdpersoon geïntroduceerd. Deze Ender is een briljante jongen op wie de hoop van de mensheid is gevestigd om een vijandig buitenaards ras te verslaan. Ik wil het plot van het verhaal niet weggeven, maar op enig moment legt Ender uit dat hij zijn tegenstanders kan verslaan dankzij zijn empathisch vermogen. Dat stelt hem in staat om zijn tegenstander van binnenuit te begrijpen. Maar, zo stelt hij weemoedig vast, zodra hij die vijand op die manier begrijpt, heeft hij zijn vijand ook lief. ↩︎
4. Deze dynamiek van en de diverse participanten in dit proces worden veel uitgebreider beschreven door Kees van Ekris in Dialoog, dans en duel – Preken voor tijdgenoten (2022). ↩︎
5. Praktische tips en ervaringen rondom het gebruik van AI bij de preek worden online gedeeld. Bijvoorbeeld door Pauline Vervoorn of door Jan van der Wolf die op LinkedIn beschreef hoe hij ChatGPT zijn preken heeft laten analyseren. ↩︎
6. In een artikel in Met Andere Woorden delen Roemer Voorwinden, Wim Otte en Matthijs de Jong hun ervaringen in het betrekken van een taalmodel bij het vertalen van bijbelteksten. ↩︎
7. Een aanvullende reden om tegen het antropomorfiseren van AI-systemen te zijn, is dat dit vaak samengaat met het onderwaarderen van menselijke intelligentie, als in dat we niet meer dan biologische algoritmes zouden zijn. Ik kan daar niet in mee gaan, in elk geval niet tot het tegendeel overtuigend is bewezen. Tegelijkertijd wordt aan AI dan weer een overmaat aan intelligentie toegeschreven. Nog altijd gaan deze systemen de mist in op vragen die voor mensen eenvoudig te doorzien zijn, getuige de resultaten op de ARC-AGI-2 challenge. ↩︎
8. Die belangen zijn veelal, net als eerder bij social media, het claimen en vasthouden van de menselijke aandacht, gericht op het maximaliseren van gebruikersaantallen om zo de hele markt te winnen (volgens het ‘winner-takes-all’ principe). Dit overigens in weerwil van Altmann’s (m.i. terechte) inzicht dat social media een schoolvoorbeeld zijn van ‘misaligned AI’, oftewel AI die niet de algemeen menselijke belangen dient. Op het gebied van mogelijk zelfbewustzijn geeft Marian Donner een aardig inzicht. Ze bespreekt het geval van een Google-medewerker die ervan overtuigt was dat het AI-systeem waaraan hij werkte een bewustzijn had ontwikkeld. Haar valt op dat deze AI wel erg menselijke verlangens en angsten blijkt te hebben, die eerder tot de trainingsdata zijn te herleiden dan duiden op het ontstaan van een eigen bewustzijn. Van een kunstmatig bewustzijn zou je toch juist een eigen en geheel nieuw geluid verwachten. ↩︎
9. Aan die mogelijkheden is nog toe te voegen dat taalmodellen zich lijken te ontwikkelen tot een behulpzame brug tussen onze analoge en niet-precieze mensenwereld en die van de strak afgebakende digitale wereld. Waar vroeger een zoek-functie vaak frustrerende resultaten opleverde, een ‘computer says no’ of een onoverzichtelijke overvloed aan ‘hits’, kunnen chatbots ook verkeerd gespelde vragen vaak goed begrijpen en uit een berg informatie relevante inhoud naar voren halen. Zo zou je je archief aan eigen preken beter kunnen ontsluiten. ↩︎