AI en het belang van betekenis

“In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Het was in het begin bij God. Alles is erdoor ontstaan, zonder het Woord is niets ontstaan van wat bestaat.”¹ In dit artikel onderzoekt Fulco Timmers het dieperliggende besef dat deze zinnen proberen te verwoorden, namelijk de kracht van woorden. De evangelist stelt, voortbordurend op Genesis 1, dat het Woord, Gods Woord, zelfs de ultieme grond vormt onder alles wat bestaat. Misschien ervaart niet iedereen dat zo, maar dat ook menselijke woorden kracht hebben, wordt door velen wel erkent. AI dreigt deze kracht echter te eroderen, doordat ze wel woorden maar geen betekenis weet te genereren. Timmers legt uit hoe dit precies werkt.

De samenhang tussen woorden en betekenis

Zo rond het tweede levensjaar ontdekt een kind de kracht van het woord ‘nee’. Door ‘nee’ te zeggen gebeuren er allerlei interessante dingen. Er ontstaat verbazing, frustratie soms ook, bij de ouder. Er kan een hele woordenvloed opkomen om de redenen voor het ‘nee’ te verkennen, meestal met de bedoeling tot een gezamenlijk ‘ja’ te komen. Voor het kind is het sowieso fascinerend te ontdekken dat er verschil kan bestaan tussen wat het kind wil en wat een ander wil. Tegelijk kan het ook gewoon zo zijn dat het kind alleen het effect van ‘nee’ aan het uitproberen is, als een vorm van spel.² Zo ontstaat het besef dat woorden kracht hebben.

Die kracht heeft te maken met de samenhang tussen woorden en betekenis. Zo is het bij voorgaand voorbeeld voor een ouder vaak de uitdaging om te ontdekken wat dit ‘nee’ van het kind daadwerkelijk betekent. Dat te proberen ontdekken roept allerlei andere vragen op. Wil het kind inderdaad iets anders dan de ouder? Of is het alleen een spel om de kracht van dit woord uit te proberen? Of is het kind moe en daarom tegen alles gekant? In de kern gaat het om de vraag: hoe serieus moet dit ‘nee’ genomen worden, hoeveel gewicht moet eraan gegeven worden?

Geen sluitend antwoord

In dit voorbeeld en deze vragen komen allerlei aspecten naar voren die een rol spelen bij de samenhang tussen woorden en hun betekenis. Die samenhang is complex, zo blijkt uit een boekje waarin de (filosofische) verkenningen rondom deze samenhang handzaam zijn samengebracht, met de passende titel Meaning – A Very Short Introduction, geschreven door Emma Borg en Sarah Fischer. Uit dit overzicht blijkt dat er niet één sluitend antwoord te geven is op de vraag wat woorden hun betekenis geeft. Borg en Fischer lopen in hun overzicht diverse mogelijke antwoorden langs en laten de kracht en de zwaktes van elk van die antwoorden zien.

Een toestand in de wereld

Zo bespreken ze o.a. de opvatting van de vroegere Wittgenstein dat woorden betekenis hebben doordat ze overeenstemmen met hoe iets in de wereld is of kan zijn. Ze geven daarbij aan dat Wittgenstein uit deze opvatting de conclusie trok dat alle uitspraken die niet getoetst kunnen worden aan een (mogelijke) toestand in de wereld betekenisloos zijn. Dit is een conclusie waarin naar ik vermoed veel theologen en met name exegeten niet mee zullen gaan.

Betekenis als spel

De latere Wittgenstein zal deze radicale positie weer verlaten en de betekenis die woorden hebben verbinden met de manier waarop ze gebruikt worden.³ De betekenis van taal blijkt dan samen te hangen met een geheel aan sociale, historische en culturele verbanden waarbinnen de taal gebruikt wordt. Deze opvatting wordt doorontwikkeld tot het idee dat taal een spel vormt. Beheersing van dit spel stelt mensen (individueel en als groep) in staat om doelen te bereiken en belangen te dienen.⁴ Dat spel is rijker dan alleen de taal zelf. Sterker nog: begrijpen wat individuele woorden betekenen helpt niet eens zoveel om te doorzien wat een taaluiting betekent. Intonatie, lichaamstaal en de context waarin de uitingen gedaan worden, spelen allemaal mee. Het spel kent regels, maar er kan juist ook met die regels zelf gespeeld worden.⁵ Dat alles dient om betekenis te creëren of over te brengen.

Borg en Fischer wagen zich overigens niet aan de vraag of die betekenis nu iets is dat uit dit spel ontstaat of door dit spel ontdekt wordt en dus op zichzelf bestaat.⁶

De biologische kant van ‘betekenis’

Logischerwijs blijft er veel onbesproken in Borg en Fischers beknopte overzicht, wat zich met name beperkt tot de taalfilosofie. Maar er is ook een heel fysieke, biologische kant aan ‘betekenis’. Zo plaatst Philip Ball in The Book of Minds ‘betekenis’ in een biologisch kader van overleving. Ook hij onderkent eerst dat betekenis een deels ongrijpbaar begrip is. Hij stelt voor ‘betekenis’ te zien als een filter dat levende wezens in staat stelt om de grote hoeveelheid informatie die uit de omgeving binnenkomt te zeven en te ordenen. Die filtering hangt onlosmakelijk samen met de doelen van die levende wezens. Iets is of wordt van betekenis voor een levend wezen omdat het nodig is of juist vermeden moet worden.

Waarom AI geen bewustzijn heeft

Iets vergelijkbaars brengt neuroloog en klinisch neurofysioloog Martijn Tannemaat naar voren in een opiniërend artikel waarin hij beargumenteert waarom er geen sprake kan zijn van bewustzijn in AI-systemen. Hij bespreekt hoe er overeenkomsten bestaan tussen de manier waarop taal in de hersenen verwerkt wordt en wat AI doet. Maar, zo geeft hij aan, bewustzijn hangt met meer delen van de hersenen samen dan alleen de taalgebieden. Hij schrijft: “Deze dieper gelegen structuren [van de hersenen] zijn geen losse modules; ze zijn innig functioneel verweven met de cortex en voorzien de informatie die daar verwerkt wordt van context, urgentie, motivatie en emotionele kleuring. Ze zijn gezamenlijk geëvolueerd in de loop van vele miljoenen jaren en hebben als functie ons denken te verbinden met onze lichamelijke staat en onze overlevingsinstincten. Ze zorgen ervoor dat informatie betekenis voor ons heeft.”

Deze verkenning van de betekenis van ‘betekenis’ verheldert wat er op het spel staat met de introductie en het toenemend gebruik van taalmodellen, met name op het gebied van betekenis. Betekenis wordt in een taalmodel gereduceerd tot een web aan statistische relaties tussen woordbrokjes.⁷ Dat werkt vaak verbluffend goed en is een buitengewoon knappe prestatie. Zo is een probleem getackeld dat lange tijd het vrijwel onmogelijk maakte voor computersystemen om met de ‘natuurlijke taal’ van mensen om te gaan, omdat er dus zoveel meekomt in wat woorden voor mensen hun betekenis geeft.

De hele wereld buiten beeld

De prijs die deze triomf kost is echter niet gering. ‘Betekenis’ is voor een taalmodel ingeperkt tot de taal zelf. Het doet er voor het taalmodel niet toe of een taaluiting in de wereld waar de taal naar verwijst waar is of niet.⁸ Die hele wereld is in feite buiten beeld. Evenzo speelt de hele in bovenstaande geschetste fysiek-biologische kant geen rol. Er staat op het gebied van overleving voor een taalmodel niets op het spel.⁹

Het enige dat voor het systeem van belang is, is dat er een passend vervolg komt op de voorgaande prompt, waarbij ‘passend’ een statistische berekening vormt en geen toets aan externe feiten omvat – tenminste voor zover die toets niet is meegegeven door de mens die de prompt heeft ingegeven of door de mensen die de zogeheten system-prompt hebben geschreven.¹⁰ Vaak gaat het bij deze benadering verrassend goed, maar dat maakt de momenten waarop het niet goed gaat des te problematischer. Zo nemen Borg en Fischer een voorbeeld over uit The Washington Times waarbij een chatbot een docent beschuldigde van seksueel overschrijdend gedrag, inclusief een verzonnen bron. Dit soort voorbeelden maken dat ik een zekere tegenstelling blijf ervaren tussen de tekst ‘Vraag mij alles’ die vaak in het tekstvak van een chatbot staat en de disclaimer in kleine lettertjes dat de chatbot fouten kan maken. Het is waarschijnlijk roepen in de woestijn, maar waarom staat er dan niet in het tekstvak iets als ‘Vraag me alles, maar check mijn antwoorden’?

Betekenis-erosie

Het verband tussen woorden en hun betekenis is niet eenduidig of lineair. Dat maakt taal zo rijk en het spel met taal zo boeiend. Binnen een taalmodel wordt die rijkdom enorm ingeperkt. Dat heeft zijn nut, maar het risico bestaat dat betekenis aan de menselijke kant ook enorm wordt ingeperkt, alsof voor ons mensen er op het gebied van betekenis even weinig op het spel staat. De stortvloed aan door AI gegenereerde content en met name misinformatie lijkt al te zorgen voor een vorm van betekenis-erosie.

Dit artikel is geen pleidooi tegen de ontwikkeling of het gebruik van taalmodellen. Wél is het een pleidooi om zicht te houden op dat wat woorden en taal hun werkelijke kracht en betekenis geeft. Dat zijn wij mensen zelf en onze interactie met alles en iedereen om ons heen. Die reikwijdte maakt ‘betekenis’ een buitengewoon rijk en ongrijpbaar begrip. Het is daarmee een (ver)wonderlijk begrip. Voor mij als gelovige raakt ‘betekenis’ aan iets van God. Of je dat meemaakt of niet, het is hoe dan ook een rijk begrip, verweven met ons hele mens-zijn: niet alleen dat van ons vermogen om taal te gebruiken, maar met ons hele fysieke bestaan. Treffend hoe het Johannes-evangelie dit aspect aanraakt in het vervolg van de proloog waar ik deze bijdrage mee begon: ‘Het Woord is vlees geworden en het heeft onder ons gewoond’.

1. Joh. 1:1-3, vert. NBV21. Er is natuurlijk veel discussie over hoe het Grieks van deze openingszinnen naar het Nederlands vertaald moet worden. Zoals altijd met vertalen is het ingewikkeld, zo niet onmogelijk, om een vertaling te maken die recht doet aan de betekenisreikwijdte van het Grieks. ↩︎
2. Een vergelijkbaar voorbeeld van een ander machtig interessant woord is ‘waarom’. ↩︎
3. Woorden en hun gebruik vergelijkt hij dan met een gereedschapskoffer met allerlei vormen van gereedschap die voor een veelheid aan doelen ingezet kan worden. ↩︎
4. Een aardig Bijbels voorbeeld van hoe dit ‘spel’ werkt is het verhaal van de Torenbouw van Babel (Gen. 11). De vertelling benadrukt in vs. 3 hoe de mensen eerst zeggen wat ze gaan doen en daarna exact doen wat ze net gezegd hebben. ↩︎
5. Er is een eindeloze reeks voorbeelden te bedenken. Zo kan een vraag juist een stelling worden en de uitspraak ‘Ga je gang!’ soms precies het tegenovergestelde betekenen. ↩︎
6. Zowel het Evangelie volgens Johannes als Genesis kiezen in dit debat wel overduidelijk een positie, namelijk dat het Woord (dus: betekenis) eerst komt. Dit raakt aan een millennia-oud debat tussen materialisme en idealisme, waarbij juist recent er weer pleidooien klinken voor de idealistische positie, zie evt. o.a. de visie die Bernardo Kastrup naar voren brengt in een aflevering van Tegenlicht. ↩︎
7. De basiselementen van taalmodellen zijn niet (zoals het regelmatig voorgesteld wordt) de woorden van een taal. Taalmodellen hakken taal op in nog kleinere eenheden, de zogenaamde ‘tokens’ en werken met de relaties tussen die tokens. Die tokens kunnen overlappen met woorden, maar doen dat ook vaak niet. Via deze link https://platform.openai.com/tokenizer kun je enig inzicht krijgen in hoe dit proces werkt. ↩︎
8. Emma Borg concludeert in ‘LLMs, Turing tests and Chinese rooms: the prospects for meaning in large language models’ (jan. 2025) “LLMs are not sensitive to truth in the way that would be required for them to count as genuine conversational partners or as asserting or making claims.” ↩︎
9. Dat is overigens maar goed ook, zo beargumenteert Borg in het in de vorige noot genoemde online artikel. Zouden belangen en intentionaliteit wel een rol spelen in kunstmatige systemen, dan moeten we hun morele status heroverwegen. ↩︎
10. Dit is het ‘gronden’ van taalmodellen, wat de systemen de afgelopen jaren grote sprongen heeft laten maken. Een gebruiker kan zelf ook een systeem ‘gronden’ door eigen bronnen toe te voegen of door de opdracht te geven om feiten te checken via een Web-search. Dit alles laat eigenlijk vooral zien hoe menselijke input en handelingen nodig zijn om de output die een taalmodel geeft betekenisvol te laten zijn. ↩︎