Beeldmeditatie: Sterk als de ceder, buigzaam als riet

Weerbaarheid, verzet en overgave: op het eerste gezicht lijken het tegenpolen, maar in werkelijkheid horen ze vaak bij elkaar. In de Joodse geschiedenis vinden we van elk talloze voorbeelden. In deze beeldmeditatie, met een schilderij van Shoshannah Brombacher, worden we uitgenodigd stil te staan bij deze thema’s – juist met Rosh Hashana voor de deur.

Wat is weerbaarheid?

De Makkabeeën voerden onder leiding van de dappere Jehoeda de Makkabeeër in de jaren 167–160 v.Chr. een guerrillaoorlog tegen de Hellenistische overheersing en de ontwijding van de Tempel in Jeruzalem. Met succes. Tot op vandaag vieren we het Chanoekafeest ter herdenking van de bevrijding en herinwijding van de Tempel. Ook David toonde zich weerbaar, nog voor hij koning werd; daar zijn meerdere Bijbelboeken aan gewijd. Simson, die tegen de Filistijnen vocht, was zeer weerbaar. Het moderne Israëlische leger (IDF) is eveneens weerbaar, een hoogstnoodzakelijke eigenschap voor een klein land in een zee van vijanden, dat vaak langs een hogere lat wordt gemeten dan zijn tegenstanders.¹

Weerbaar zijn door vasthouden aan je identiteit

Er bestaat niet alleen fysieke, maar ook intellectuele en spirituele weerbaarheid – en die is tot op vandaag van groot belang.

Een voorbeeld: de nakomelingen van aartsvader Jacob, die door Farao ruim 210 jaar tot slaaf waren gemaakt. Het ontbrak hen aan de fysieke mogelijkheden om zich aan de gedwongen arbeid te onttrekken en terug te vechten. Maar ze waren weerbaar door taai te zijn en verzet te plegen. Zo gooiden ze hun baby’s niet in de Nijl, zoals Farao had bevolen, maar redden hen met hulp van twee rechtvaardige vroedvrouwen. (Exodus 1) Of, zoals Mozes’ moeder, die haar baby in een mandje tussen het riet verstopte. (Exodus 2) Het vervolg kennen we.

De kracht van Jacobs nakomelingen lag ook in het hardnekkig vasthouden aan hun eigen identiteit. De midrasj (Torah-commentaar) zegt dat de Hebreeuwse slaven hun taal, namen en kledingstijl niet veranderden en aanpasten.² Anders waren ze wellicht geassimileerd en in de Oud-Egyptische maatschappij opgegaan. Dan waren ze, zoals zoveel volken uit de oudheid, nu niet meer herkenbaar.

De kracht van Jacobs nakomelingen lag ook in het hardnekkig vasthouden aan hun eigen identiteit

Verzet tegen assimilatie

Verzet tegen assimilatie betekent: vasthouden aan de eigen Joodse riten en gebruiken. Veel Joden kleden zich tegenwoordig naar de mode van het land waar zij wonen – met uitzondering van de zeer orthodoxe groep, die aan hun kleding herkenbaar is – en spreken de landstaal. Ook hebben velen twee namen: een Hebreeuwse, die in de synagoge wordt gebruikt, en een algemene (bijvoorbeeld in de landstaal), die daarbuiten en in officiële documenten wordt gehanteerd. Tegenwoordig kiezen veel Joden er echter voor hun Hebreeuwse naam weer te gebruiken in plaats van hun ‘paspoortnaam’, als statement. In de synagoge en in het gebed geeft het Hebreeuws nog altijd de toon aan, en Joodse kinderen leren het soms een beetje, vaak ook goed.

De overwinnende overgave van Jochanan ben Zakkai

En overgave? Die is er natuurlijk ook: soms onvermijdelijk, soms verstandig – of allebei tegelijk. Maar overgave die met verstand gebeurt, kan een vorm van weerbaarheid en verzet worden, en zelfs van overwinning.

Toen in het jaar 70 na Chr. de Tempel door de Romeinen werd verwoest, verloor de Joodse wereld het centrum van haar eredienst. Voortaan moesten rituelen en gebruiken zich focussen op thuis en de synagoge. De Tempeldienst werd wel bestudeerd en vermeld, maar kon niet meer worden uitgevoerd. De priesters waren vermoord, werkloos geraakt of, net als vele andere Joden, in ballingschap. Als er niet snel iets gebeurde, zou veel kennis over de Tempel en over het Jodendom in het algemeen verloren gaan.

Overgave die met verstand gebeurt, kan een vorm van weerbaarheid en verzet worden, en zelfs van overwinning

Van verwoeste tempel tot Torahcentrum in Javneh

De tanna (geleerde) Jochanan ben Zakkai ontsnapte tijdens de Romeinse belegering van Jeruzalem door zich als dode in een lijkkist de stad uit te laten dragen. Buiten de muren voorspelde hij aan legeraanvoerder Vespasianus dat deze keizer zou worden en dat de Tempel zou worden verwoest – beide kwamen uit. Als beloning mocht hij drie wensen doen, waaronder de oprichting van een Torahacademie in Javneh, waar hij met andere rabbijnen en geleerden vrij de Joodse wetten kon bestuderen.

Rabbi Jochanan maakte Javneh tot het belangrijkste Joodse centrum van die tijd en kende het privileges toe die eerder alleen aan Jeruzalem waren voorbehouden. De verloren Tempeldienst verving hij – noodgedwongen – door de gebedsdienst. Dankzij zijn ‘overgave’ en onderhandelingen met de Romeinse leiding, én dankzij het ‘verzet’ tegen assimilatie, wist hij niet alleen te redden wat er te redden viel, maar maakte hij Javneh tot een bloeiende bron van geleerdheid. Zonder dat fundament zou het Jodendom vandaag niet zijn wat het is. Zo toonde Jochanan zich weerbaar – zonder zwaard in de hand.

Rabbi Jochanan had zich ogenschijnlijk overgegeven, maar hij bereikte er wel een overwinning mee

Vreedzaam verzet is nog geen overgave

Wat kunnen wij daarvan leren?

Soms moet je je sterk betonen als de grote ceder, maar vaak is het beter om met de wind mee te buigen zoals de wilg of het riet, om zo meer gedaan te krijgen. Dat is nog geen overgave.

Verzet kan op een vreedzame manier worden gepleegd. En weerbaarheid betekent: zeker zijn van je eigen identiteit, vragen en twijfels niet uit de weg gaan, maar ze tegemoet treden.

Als Joodse kunstenaar blijf ik Joodse kunst maken, zoals ik dat de afgelopen decennia heb gedaan. Sommigen hebben mij aangeraden dat op te geven vanwege het huidige gure antisemitische klimaat, en mij meer te richten op bijvoorbeeld schilderijen van klassieke muziek – Beethoven, die ik ook maak. Of om weer mijn ‘paspoortnaam’ te gaan gebruiken voor mijn kunst. Maar dat doe ik niet.

Ook als dat betekent dat veel galerieën mijn werk om diverse redenen niet willen tonen: omdat het ‘te Joods’ zou zijn, omdat het niet zou passen in het huidige klimaat met al die pro-Palestina-protesten, uit angst voor vernielingen, of wat voor reden dan ook. Soms zij die redenen kwaadwillig, maar de meeste zijn geboren uit angst, onwetendheid of soms desinteresse. Het merendeel van mijn kunst is niet politiek. Of toch wel? U zult daar binnenkort meer over lezen.

Ik wens u allen alvast een goed Joods Nieuwjaar 5786 en hopelijk komt er vrede voor alle partijen en alle mensen!

1. De auteur noemt het IDF als voorbeeld van Joodse weerbaarheid. Dit betreft een persoonlijke visie en niet noodzakelijk die van de redactie. ↩︎
2. In Exodus Rabbah – Midrasj Sjemot Rabba 1,28 en Vayikra Rabba 32,5 staat vrij vertaald: “Omdat Israël in Egypte vier dingen niet veranderde – hun namen, hun taal en hun kleding, en omdat zij geen laster spraken – werden zij verlost.” ↩︎