Het eerste dat een mensenkind na de geboorte binnenkrijgt, is melk. En dat blijft even zo: in de eerste levensperiode verdraagt een kind niets anders dan moedermelk of een vervanging daarvan. Dat geldt voor alle zoogdieren.

Melk is verbonden met het begin van het leven. Dat heeft melk in verschillende culturen een bijzondere status gegeven; zo speelt het een rol in veel scheppingsverhalen.

De Noormannen kenden de mythe van de oerkoe Auðumla, die tevoorschijn komt uit smeltend, druipend ijs. Uit haar spenen komen vier rivieren van melk, die de oerreus Ymir voeden. In een oude Egyptische mythe wordt de hemelgodin Noet als hemelkoe voorgesteld. Egyptische reliefs tonen hoe de farao, de heerser die een godenzoon is, uit de uier van de hemelkoe drinkt.

Volgens de Griekse mythologie werd ons sterrenstelsel, de Melkweg, gevormd doordat de godin Hera melk morste toen ze de borst gaf aan Herakles. Elke druppel melk werd een stippeltje licht.

Ook op een andere manier wordt duidelijk hoezeer (moeder-) melk als ‘oervloeistof’ beschouwd werd: in de middeleeuwen dacht men dat moedermelk bloed was, dat in de borst wit werd.

Kaaskoppen

Het produceren en consumeren van melk, boter en kaas is al eeuwenlang typerend voor Nederland. Nederlanders worden niet voor niets kaaskoppen genoemd. Waar in andere landen ook melk van kamelen, ezelinnen, buffels en schapen wordt gedronken en verwerkt, gaat het in Nederland vooral om koemelk en wat geitenmelk. In de melkveehouderij en zuivelindustrie werken 47.000 mensen. Er zijn 1,6 miljoen melkkoeien in ons land, dat zijn er net zoveel als in 1950. Het verschil zit hem met name in de hoeveelheid melk die die koeien geven: die is sindsdien meer dan verdubbeld. Een koe geeft nu gemiddeld 9.200 liter melk per jaar (dat is ruim 25 liter per dag).

Omstreden

Intensieve en grootschalige melkveehouderij, en het eten en drinken van zuivelproducten op grote schaal zijn omstreden kwesties geworden. Om verschillende redenen.

Al heel lang wordt erover gediscussieerd hoe gezond melk is. Het is een ‘compleet product’ dat een combinatie van belangrijke voedingsstoffen bevat. Maar er zijn ook aanwijzingen dat het gebruiken van te veel of vooral dierlijke eiwitten voor gezondheidsproblemen kan zorgen.

Sommigen wijzen erop hoezeer koeien worden ‘uitgemolken’: Om de melkproductie op gang te houden moet een koe bijna ieder jaar een kalf krijgen. Meestal wordt het kalf na de geboorte snel bij haar weggehaald: haar melk moet immers mensen voeden. En als de melkproductie na een aantal jaren vermindert, gaat de koe naar het slachthuis.

Anderen wijzen vooral op het beslag dat veeteelt (waaronder melkveehouderij) op de aarde legt. Voedsel dat aan dieren wordt gevoerd neemt grond in beslag waar voedsel voor mensen op zou kunnen worden verbouwd. Verbouw en transport van veevoer, en ook zoiets als mestverdunning, kost veel water. Daarnaast produceren koeien en geiten methaan bij het verteren van hun eten. Dit is een sterk broeikasgas.

Is melk een schone zaak? Niet als melk iets is waarvan zo veel mogelijk zo goedkoop mogelijk geproduceerd en gebruikt moet worden. Misschien wel als we melk weer kunnen zien als iets kostbaars.