Menu

Basis

De Bijbel lezen in een seculiere cultuur

Een vrouw die de bijbel leest en bestudeert met een kopje koffie.
(Beeld: Kjekol, via iStock)

Hoe lees je de Bijbel als je er niet mee opgevoed bent? Hoe lees je als eerste kennismaking? Twee bekende Nederlanders, Remco Veldhuis en Bas Ragas, deden die ervaring op en schreven er een boek over. Hanneke de Pater legt ze naast elkaar, vergelijkt ze en deelt wat ze ervan leert.

Heeft de Bijbel ook voor nieuwe lezers zeggingskracht en betekenis?

De Bijbel is voor mij een vertrouwd boek, van kleins af aan werd het boek voor en door mij gelezen. Voor velen van mijn generatie, geboren in de jaren ’70 en ’80 als de eerste religie-loze generatie van Nederland, geldt dat niet. Ik ben benieuwd hoe je de Bijbel leest als je deze niet met de paplepel binnenkreeg. Heeft de Bijbel ook voor nieuwe lezers zeggingskracht en betekenis? Welke teksten of verhalen spreken aan? En houden deze nieuwe lezingen ‘oude lezers’ misschien een spiegel voor?

Er liggen twee boeken op mijn bureau, die zowel qua omvang als van aard nogal verschillen. Het éne van auteur, zanger en cabaretier Remco Veldhuis, die een aantal jaar geleden in twee maanden de Bijbel las aan de rand van het zwembad. Het andere van Bas Ragas, ook zanger, acteur en schrijver, die de Bijbel in vier jaar door ging in ontmoetingen met een predikant, meestal in het gezelschap van een goed glas wijn. Beide auteurs maakten een theatershow naar aanleiding van hun ontdekkingstocht door de Bijbel. Deze voorstellingen werden en worden goed bezocht. Het boek van Ragas beleeft op dit moment van schrijven zelfs de vijfde druk. Blijkbaar zijn we in Nederland nog niet van God en de Bijbel los.

Ook eigen levensbeschouwelijke vragen spelen bij beide auteurs een rol

Leesverslag

Dit artikel is dus te lezen als een leesverslag van twee leesverslagen.

Het boek van Veldhuis, ‘Lang verhaal kort’, is een bewerkte weergave van zijn theatervoorstelling. Het boekje behandelt in 120 bladzijden de Bijbel en gaat heel kort in op elk Bijbelboek, soms in één enkele zin. Er zal door de soms platte grappen heen gelezen moeten worden om de manier waarop Veldhuis de Bijbel leest op het spoor te komen. Op een ontroerende manier verweeft Veldhuis zijn privé-ervaringen met het verhaal van de Bijbel. De vaderverhalen in de Bijbel, met name het verhaal van de verloren zoon, brengen hem bij de relatie met zijn eigen vader, die een dubbele verhouding had tot de Bijbel en met name de kerk. In zijn reis door de Bijbel leert Veldhuis zijn vader beter kennen en begrijpen.

Het omvangrijkere boek van Bas Ragas heeft het karakter van een reisverslag. Ragas beschrijft hoe hij in contact komt met predikant Ad van Nieuwpoort en besluit een dienst van hem bij te wonen. De manier waarop Bijbelverhalen daar gepresenteerd worden, spreekt Ragas aan. ‘Het waren vertellingen waarin het goddelijke verborgen zat in de woorden van het verhaal zelf’. (uit: Jezus, waarom?, pag.12) Van Nieuwpoort en Ragas besluiten samen de teksten van de Bijbel te gaan lezen, waarbij Van Nieuwpoort een gidsfunctie heeft. Ragas laat in zijn zoektocht naar betekenis vooral zijn leermeester aan het woord, her en der komt ook de leerling zelf aan bod met zijn vragen en associaties.

Motivatie

Beide auteurs hebben diverse redenen om de Bijbel in te duiken. De bekende Nederlanders gunnen hun eigen generatie de verhalen van de Bijbel. Enerzijds om iets te proeven van de invloed van de Bijbel op de geschiedenis, kunsten, taal, filosofie en politiek. Anderzijds om mensen te wijzen op de schat die de joodse en christelijke traditie biedt in de alomtegenwoordige zoektocht naar zingeving; waarom zou je elders zoeken? Ook de eigen levensbeschouwelijke vragen spelen bij beide auteurs een rol. In je veertiger jaren ga je blijkbaar nadenken over de vraag of er na dit leven nog iets komt. Veldhuis beschrijft het treffend: op een goed moment zullen je ouders er niet meer zijn, dan is er niet meer één wachtende voor je, maar ben je zelf de voorste in de rij. Dan is het wel prettig iets te weten over de werkelijkheid van het hiernamaals. (uit: Lang verhaal kort, pag.18)

Leeshouding

Ragas heeft in Van Nieuwpoort een begeleider die de Bijbel ‘woordje voor woordje wil afstoffen’ en wordt door hem alvast gewaarschuwd dat dit ‘tijd, geduld, concentratie en volharding’ gaat vragen. Inderdaad zijn ze veel langer met het Bijbellees-avontuur bezig dan gedacht. Maar Ragas blijft enthousiast en in staat tot doorgraven, al is na de beschrijving van de Paasverhalen het boek snel uit.

Veldhuis heeft op een heel andere manier nagedacht over de manier waarop hij de teksten gaat benaderen. Hij spreekt met zijn publiek 3 regels af: 1. Alles is waar. Veldhuis kijkt naar een verhaal zoals zich dat presenteert. 2. God bestaat. Blijkbaar kun je zonder deze vooronderstelling de Bijbel niet goed begrijpen. Niet dat Veldhuis zelf in het bestaan van God gelooft, het is een methode om de Bijbel te lezen. 3. Het is niet erg als je je beledigd voelt, dat gevoel gaat wel weer over.

Beginnen met lezen

In de kerk adviseren we nieuwe lezers doorgaans te beginnen bij de evangeliën. De Tora is, na een verrassend allereerste begin bij het boek Job, het startpunt van de lezing van Bas Ragas. Ook Remco Veldhuis, die in zijn bespreking de volgorde van de Bijbelboeken aanhoudt, begint bij de Tora. Beide auteurs geven dezelfde reden op: Er liggen lijnen tussen het Oude en het Nieuwe Testament. In de geslachtsregisters van Genesis, bijvoorbeeld, wordt volgens Veldhuis al vooruitgewezen naar de komst van Jezus. ‘…qua spanningsopbouw werkt het geniaal. Je voelt in alles: oké, er zijn hier heel, heel veel problemen, maar Superman komt eraan (idem, pag.28). Ragas beschrijft het wat subtieler: in het Nieuwe Testament wordt de boodschap van de Tora weer opgenomen, opnieuw vindt bevrijding van onderdrukking plaats, nu in de persoon van Jezus Christus. Het Nieuwe Testament is daarom niet te begrijpen zonder het Oude.

Voordat ze gaan lezen, willen beide auteurs wel eerst wat voorvragen behandeld zien. Wat is de Bijbel voor soort boek? Hoe verhouden zich Oude en Nieuwe Testament? In welke tijd, taal en cultuur is de Bijbel geschreven? Veldhuis beschrijft deze voorvragen heel kort, zoals alles in het boekje van Veldhuis kort aan de orde komt. Ragas wil ook ‘de Bijbel in omtrekkende bewegingen benaderen’ (idem, pag.21). Hoewel Van Nieuwpoort haast maakt om bij de tekst zelf uit te komen, beantwoordt hij gewillig de vragen van Ragas. Hij geeft hem een leeswijzer mee, namelijk dat de Bijbel gelezen moet worden als een ‘mensenboek’, geschreven door mensen die op zoek zijn naar hoop, geïnspireerd door iets groters dan zij zelf. Een van de hoofdvragen van de Bijbel is volgens Van Nieuwpoort de vraag wat een mens nodig heeft om mens te worden en te blijven.

In de geslachtsregisters van Genesis wordt al vooruitgewezen naar de komst van Jezus

Interpretatie

Veldhuis houdt in zijn lezing van de Bijbel veel vragen over, bijvoorbeeld rond de geboden. Hoe kan God gebieden wat hij op een andere plek verbiedt; hoe kan hij Hosea vragen een hoer te trouwen terwijl daar in een ander Bijbelboek de doodstraf op staat? (Hosea 3:1, Deut.22:22) En waarom schaft Jezus deze geboden later weer af? Dit zijn geen gemakkelijke vragen. Je zou Veldhuis met terugwerkende kracht een deskundige of een groep lezers toewensen, die hem op weg kan helpen met vragen als ‘hoe kunnen we dit nu lezen?’.

De Schrift kan tegelijk ook actueel en toepasbaar blijken, zoals in Veldhuis’ stukje over ‘ongemakkelijke waarheden’ bij de profeten. Je komt in je leven mensen tegen die je de waarheid zeggen en waarvan je weet dat ze gelijk hebben, maar je wilt hen dat gelijk niet geven. Mensen die gelijk hebben, die de werkelijkheid doorzien, worden virtueel of in real life ontvolgd en daarmee monddood gemaakt. Jezus kwam ook alleen te staan en ging ten onder aan een confronterende waarheid.

Interessant is dat beide schrijvers, Ragas en Veldhuis, erg onder de indruk zijn van hetzelfde verhaal uit Johannes 8. De Farizeeën brengen een vrouw die overspel gepleegd heeft bij Jezus. Volgens de joodse wet zou ze gestenigd moeten worden. (Lev.20:10, Deut.22:22) Jezus vraagt wie nooit een zonde heeft begaan, diegene mag de eerste steen werpen. Iedereen druipt af. Voor zowel Veldhuis als Ragas zijn dit belangrijke woorden: oordeel niet. Voor Veldhuis is dit zelfs de samenvatting van de samenvatting, de diepste kern van de Bijbel. Ragas plaatst het verhaal in de huidige cancelcultuur, waarin mensen zonder wederhoor verbaal gestenigd worden. Tegelijkertijd is de gretigheid om anderen te wijzen op hun fouten iets van alle tijden. Alle zelfgenoegzaamheid moet volgens Jezus aan de kant om plaats te maken voor de Ander.

In het spoor van zijn leermeester plaatst Ragas de gelezen verhalen in een literair-theologisch kader. Hij is op zoek naar wat een Bijbelverhaal betekent in het licht van het geheel van alle verhalen. Tegelijk heeft hij soms wel vragen bij deze benadering en dringen ook andere vragen zich op; heeft Jezus bestaan, bestaat er een hemel, kan ik God ervaren in de natuur? Van Nieuwpoort is kritisch op een historische lezing van de Bijbel en buigt deze vragen steeds weer terug naar de tekst.

Alle zelfgenoegzaamheid moet aan de kant om plaats te maken voor de Ander

Samen lezen

Door lezingen van anderen te bestuderen of samen de Bijbel te lezen, kunnen we ons perspectief verbreden. Ragas diept met Van Nieuwpoort schatten op uit de tekst die mijn lezing aanvullen. Tegelijkertijd heb ik ook vragen, bijvoorbeeld over God die in deze lezing als mysterie grotendeels schuil blijft gaan achter de contouren van (mede-)menselijkheid, en of oordeelloosheid altijd een kenmerk is van het ware menszijn of het zijn van een veilige gemeenschap. (vgl. 2 Tess. 3:1, 1 Kor. 5)

Samen lezen en discussiëren over de tekst is van groot belang om de reikwijdte en grenzen van Bijbelse teksten uit te diepen. Mooi, als nieuwe lezers daarbij zowel begeleiding als ruimte voor de eigen leeservaring vinden. Bijbellezen kost best wel wat inspanning, willen we teksten begrijpen, verbanden en toepassingen zien. Dat vereist oefening, voor beginnende, maar ook voor gevorderde lezers. Dat doen we op hoop van zegen, met hulp van de Geest, bij voorkeur samen.

Hanneke de Pater-Bakker is docent aan de opleidingen Theologie en Leraar Godsdienst/Levensbeschouwing aan de Christelijke Hogeschool Ede en doet onderzoek naar Bijbelinterpretatie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.


Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken