De hand van God: Maradona, mythe en mystiek

In de nieuwe serie ‘God aan de bal’ onderzoekt sportjournalist Frank Van de Winkel maandelijks hoe topsporters omgaan met zingeving, religie en spiritualiteit. Geloven ze in (een) God? Ervaren ze een behoefte aan betekenis? Welke rol speelt geloof in hun sportbeleving? In de eerste aflevering lees je het verhaal van Diego Maradona – de man die een van de beroemdste doelpunten ooit toeschreef aan la mano de Dios, de hand van God. Wat bedoelde hij daarmee? Een blik achter de schermen van sport, geloof en mythevorming.

De Rembrandt van het voetbal

Wat Diego Armando Maradona met een bal kon, grenst aan het buitenaardse. Hij werd aanbeden als een god, een kunstenaar aan de bal – in het rijtje met twee andere Zuid-Amerikanen: Pelé voor hem en Lionel Messi na hem. (Johan Cruijff stond naar verluidt net een treetje lager.) De Argentijn uit de sloppenwijken van Buenos Aires stierf vijf jaar geleden; hij werd nauwelijks zestig. Maar hij laat de wereld een grote erfenis na.

Historicus Johan Huizinga zou hem ongetwijfeld een aartsvader van de homo ludens genoemd hebben, naar de titel van zijn essay uit 1938: de spelende mens die in vrijheid speelt, puur om het spel zelf. Denk aan Maradona’s dribbel tegen Engeland tijdens het WK in Mexico, 1986. Hij slalomde over de helft van het terrein, zette zes Engelsen op het verkeerde been, omspeelde kalm doelman Peter Shilton – en scoorde. De FIFA riep het uit tot het mooiste doelpunt van de twintigste eeuw. Mooier dan kunst.

Wat Rembrandt deed met zijn penseel, Johann Sebastian Bach met notenbalken, Albert Einstein met formules en Hildegard von Bingen met zo ongeveer alles, deed Maradona met zijn voeten en hoofd. Zelfs al ging hij als mens later bijna ten onder aan doping, cocaïne, alcohol en verkeerde beslissingen. De roem was zwaar om te dragen voor deze eenvoudige jongen zonder veel scholing of een scherp verstand.

De hand van God

Eerder in de bewuste wedstrijd schreef Maradona, amper 1,65 meter lang, ook al geschiedenis. Na een duel in het luchtruim met de Engelse doelman Peter Shilton verdween de bal via Maradona in doel. Doelpunt. 

De scheidsrechter keurde dat doelpunt goed, denkend dat Maradona met zijn hoofd raak had getroffen. Wat verklaarde de Argentijn echter na de wedstrijd? La mano de Dios, de hand van God, dié had de bal ‘een beetje’ in doel laten belanden, net zoals zijn eigen hoofd dat had gedaan. De voetballer gaf daarmee toe dat hij zijn hand had gebruikt, wat verboden is. Maar hij had het perfecte excuus: het was het werk van God. En wie kan en wil zich tegen God verzetten? Niemand toch? Zijn wil is toch wet? 

Maradona had het perfecte excuus: het doelpunt was het werk van God. En wie kan en wil zich tegen God verzetten?

Voetbal wordt weleens de tweede religie van Argentinië genoemd. Is het dan vreemd dat de ene god naar de andere God verwijst—als goden onder elkaar? Maradona heeft zich dan ook nooit verontschuldigd voor zijn spelbedrog.

Opschudding alom: wat een valsspeler! Maar er was niets meer aan te doen. Argentinië bleek wat later ook een maatje te groot voor België en kroonde zich tot wereldkampioen. Natuurlijk was Maradona niet God — maar bijna wel. Argentinië, een natie die pas drie jaar verlost was van een militaire dictatuur en de Vuile Oorlog, bracht hij vreugde, hoop en deed hij dromen. Als een nieuwe messias, die zijn volk wegleidde uit duistere krochten naar het licht. 

La mano de Dios: geen exclusieve uitvinding van Maradona

Of Maradona met zijn uitspraak over de hand van God aan de Bijbel dacht, is onduidelijk. Maar kansen genoeg, blijkt uit de website van Andy Penne.

• Neem Psalm 19,2, waarin het uitspansel zegt: ‘Ik kom uit Zijn handen’—een verwijzing naar een scheppende God. 
• En in Exodus 15,6 blijkt de hand van God bijzonder krachtig: ‘Uw hand, Heer, heeft zich machtig getoond; uw hand sloeg de vijand neer.’ 
• Ook Jeremia 31,32 klinkt in die lijn: ‘Toen nam Ik hen bij de hand om hen uit Egypte te leiden.’ 
• Moederlijker luidt het dan weer in Psalm 31,6: ‘In uw handen, Heer, beveel ik mijn geest.’ 

Priester Penne schrijft: 

‘Ik denk niet dat ooit is vastgesteld dat de hand van God ergens echt een doelpunt heeft gemaakt – zeg nooit nooit! – maar (…) ik denk dat elke gelovige over bepaalde dingen in het leven zal zeggen dat God daar de hand in had, dat men zich door de Hand van God geleid voelde om iets te doen. (…) Het beeld van de hand van God is geen uitvindsel van Maradona.’

Gerechtigheid na Britse koloniale heerschappij over de  Falklands

Is hiermee de kous af? Allesbehalve. Want waarom was Maradona ervan overtuigd dat God aan zijn kant stond—aan de zijde van Argentinië? Omdat hij geloofde dat God op die manier voor gerechtigheid zorgde. Vier jaar vóór de bewuste wedstrijd had Groot-Brittannië Argentinië militair verslagen in de strijd om de Falklands, een eilandengroep ten oosten van Argentinië. En waren de Britten niet al in 1806 en 1807 Buenos Aires binnengevallen? Hadden ze in 1832, met hun koloniale arrogantie, niet opnieuw de macht over Las Malvinas gegrepen en de eilanden herdoopt tot Falklands? Deze match ging over veel meer dan voetbal—zoveel is duidelijk: ‘Eindelijk gerechtigheid!’

God als architect van een verboden doelpunt

Het was wel wat ironisch dat Maradona ineens meende dat God aan rechtvaardigheid deed als architect van een verboden actie in het voetbal. De voetballer was katholiek opgevoed, maar had zijn geloof grotendeels zich gelaten. Meer nog: hij verscheen maar wat graag op de koffie bij uitgesproken ultralinkse, communistische regeringsleiders, onder wie Fidel Castro en Hugo Chávez.

In één adem verbond deze voetballer – allesbehalve een intellectueel – sport met politiek en religie. Onbedoeld legde hij zo een rode draad bloot die onmiskenbaar door topsport is verweven: een netwerk van wortels die onderling verbonden zijn en elkaar voeden. Internationale topsport is veel multidimensionaler dan Huizinga’s homo ludens, die louter om het plezier een wedstrijd naar zijn hand probeert te zetten. In elke sportwedstrijd duiken elementen van chauvinisme en nationalisme op. En naast de politieke en religieuze aspecten borrelen soms ook sociaal-maatschappelijke, economische en culturele thema’s naar de oppervlakte.

Onbedoeld legde Maradona een rode draad bloot die door de topsport loopt: in elke wedstrijd duiken elementen van chauvinisme en nationalisme op

Hoe een simpel reclamefilmpje een nachtmerrie werd voor Versatel

Het beste voorbeeld speelde zich warempel af in … Nederland. In 2005 zond telecombedrijf Versatel een reclamefilmpje uit ter promotie van voetbal, waarin een speler van Feyenoord naar het doel trapt. De bal lijkt er niet in te gaan, tot plots een vinger in beeld komt die de bal met een tik alsnog in het doel doet belanden. Een stem heeft het over de ‘hand van God’ en vraagt zich af: ‘Hoe is het in godsnaam mogelijk?’ 

De verwijzing naar Maradona’s hand-van-god-doelpunt was voor voetbalkenners duidelijk – en de humor ook. Maar niet iedereen dacht daar zo over. Onder meer de ChristenUnie tekende protest aan. Het filmpje zou kwetsend, respectloos en spottend zijn voor gelovigen. De Reclame Code Commissie zag er geen graten in, maar Versatel zat met de gebakken peren. Wat bedoeld was als een ludieke, grappige verwijzing naar een beroemd voetbalmoment, draaide uit op een nachtmerrie met reputatieschade. Al ging de storm vrij snel weer liggen. Allemaal de schuld van één doelpunt van Diego Maradona.

Paus Franciscus haalt verloren schaap terug

Toen de Argentijn Jorge Mario Bergoglio in 2013 tot paus Franciscus werd verkozen, titelde de Franse kwaliteitskrant Le Monde: ‘Argentinië: opnieuw de hand van God!’ Zover had Maradona het dus geschopt.

En nog is het verhaal niet ten einde. Want de nieuwe opperste kerkvader – landgenoot van El Diego – hield van voetbal. Hij ontmoette Maradona tijdens zijn pontificaat dan ook een paar keer. Wat bleek? Het wederzijdse respect was groot, en het verloren schaap keerde helemaal terug naar de kudde van katholieke gelovigen.

Na enkele ontmoetingen met paus Franciscus keerde het verloren schaap weer helemaal terug naar de kudde van katholieke gelovigen

Maradona was bijzonder gecharmeerd door de eenvoudige levensstijl van paus Franciscus, wars van pracht en praal. De voormalige speler was bovendien op zoek naar houvast in jaren waarin hij meermaals kopje-onder ging. Ook was hij, als kind van een sloppenwijk, erg onder de indruk van de aandacht van de paus voor de armen. Toen Maradona overleed, prees paus Franciscus hem in de nieuwsuitzending Tg1 op de Rai om zijn kwaliteiten als ‘geweldige’ sportman, maar verbloemde hij zijn moeilijke privéleven niet. ‘Als mens faalde hij,’ zei de paus. Harde woorden. Ook sprak hij over de hofhouding die Maradona omringde en hem de hemel in prees, maar hem onvoldoende zou hebben geholpen.

Sport en religie – het is me wat! En de reeks is nog maar pas begonnen…

Over de auteur