De legende van de 36 rechtvaardigen

Marianne Vonkeman las jaren geleden het boek van André Schwartz-Bart: De laatste der rechtvaardigen. Het veranderde haar kijk op het lijden in de wereld en wekte haar nieuwsgierigheid naar de wijsheid van het chassidisme, een spirituele stroming binnen het jodendom die veel nadruk legt op de persoonlijke geloofsbeleving. Veel hiervan vind je ook terug in het denken van Etty Hillesum.

De laatste der rechtvaardigheden

Het boek kwam uit in 1959 en is gebaseerd op een oude joodse vertelling over 36 rechtvaardige mensen (Lamed Wav Tsaddikim in het Hebreeuws) die in elke generatie voorkomen. Als zij er niet zouden zijn, dan zou de wereld ineenstorten. De schrijver wilde een eerbetoon brengen aan de miljoenen vermoorde joden, waaronder een groot deel van zijn familie. Het boek is een mengeling van geschiedenis, fictie en poëzie en was een van de eerste romans over de Holocaust. Het werd direct bekroond met grote prijzen. Het boek verscheen in 1960 voor het eerst in het Nederlands en werd in 2003 opnieuw uitgegeven, in een nieuwe vertaling. Er kwam ook kritiek. Over de ironische toon, en de ‘exhibitionistische uitstalling’ van de gruweldaden, kritiek ook op het idee van de jood als zoenoffer voor de wereld.

Het boek is gebaseerd op een oude joodse vertelling over 36 rechtvaardige mensen

Hart van de wereld

De 36 rechtvaardigen ‘zijn het veelvoudige hart van de wereld en in hen wordt al ons verdriet uitgestort als in een kom’, zo lees je in het eerste hoofdstuk. De wereld steunt op deze rechtvaardige mensen. Het zijn gewone mensen, nergens aan te herkennen. Maar als er ook maar eentje zou ontbreken, dan ‘zou het leed zelfs het hart van de kleinste kinderen vergiftigen en de mensheid met een schreeuw uitdoven.’ Zonder rechtvaardigen die verdriet en lijden op zich nemen en daarmee het wereldleed in zekere zin kleiner maken, kan de mensheid niet overleven. Zelfs het hart van de kleinste kinderen raakt door te veel leed vergiftigd.

Nu zullen er maar weinig kinderen zijn die een verdrietig hart niet kennen. En niet alleen zij die slachtoffer zijn in onze gewelddadige wereld. Hoeveel kinderen worden niet al jong geraakt door het nieuws dat ze overal tegenkomen? Ik herinner me mijzelf op achtjarige leeftijd, dagen van slag over een gruwelijke reportage over kindermishandeling die ik per ongeluk tegenkwam. Ik herinner mijn eigen dochter, letterlijk ziek van ‘wereldverdriet’, en de tiener die me vertelde hoe zinloos het leven eruitziet.  Of kijk het bekende YouTube filmpje van een meisje vol verdriet over het eten van dieren. De opgroeiende kinderen van nu krijgen meer wereldleed te verstouwen dan ooit tevoren. 

Het kinderhart

Het vermogen om het leed van anderen toe te laten als je eigen verdriet, of misschien zelfs: herkennen als van jou, dat is misschien wel de beste beschrijving van wat een rechtvaardige is. Niet dat je daarvoor kiest. Het overkomt je, vaak tegen wil en dank. Het kinderhart weet het nog. Maar wij? Is het uit zelfbescherming tegen de dreigende vergiftiging van ons hart, dat we als volwassenen die herkenning veelal hebben verloren?

Het vermogen om het leed van anderen toe te laten als je eigen verdriet

Legende

Het idee van rechtvaardige mensen die de wereld in stand houden door hun vriendelijke daden, komt voort uit Genesis 18 en 19. Daar onderhandelt Abraham met God over de vernietiging van Sodom en Gomorra. Zouden tien rechtvaardigen de steden kunnen behoeden? In een 5^e -eeuws geschrift van de Talmoed (een commentaar bij de joodse bijbel) wordt gesproken over 36 rechtvaardigen, de lamed wav, (dat betekent 36, de getalswaarde van deze letters).

De tsaddikim nistarim, de verborgen rechtvaardigen, zijn er het vaak het slechtst aan toe. Deze veelal heel eenvoudige mensen zijn zichzelf niet bewust van hun uitverkiezing.  Maar, zo citeert Schwartz-Bart een oud chassidisch (joods) verhaal: ‘Wanneer een onbewuste Rechtvaardige ten hemel vaart (-) is hij zo koud dat God hem duizend jaar in zijn handen moet verwarmen voordat zijn ziel de gelukzaligheid van het Paradijs deelachtig kan worden, en het is bekend dat verschillenden van hen tot in eeuwigheid geen troost vinden voor het ongeluk van de mens; zodat zelfs God er niet in slaagt hen te verwarmen. Daarom zet de Schepper, hij zij geloofd, nu en dan de klok van het Laatste Oordeel een minuut verder’. Er is nog tijd om onszelf te bekeren.

Zouden tien rechtvaardigen de steden kunnen behoeden?

Ernie Levy, de laatste rechtvaardige

In het boek De laatste der rechtvaardigen beschrijft de schrijver de lotgevallen van Ernie Levy, een fictief personage dat losjes gebaseerd is op personen die de schrijver kende Ernie en zijn familie behoren tot de chassidim, een stroming in het jodendom die met name in Oost-Europa in de 18^e eeuw opnieuw sterk opkwam. Een chassid is iemand die leeft van chesed, genade. Ernie is de laatste uit een familie van Levy’s, die sinds de 12^e eeuw door God zijn uitverkoren (of vervloekt) om de wereld in stand te houden door de overmaat van leed in hun hart te ontvangen. In hun dynastie zal er altijd een lamed wav zijn.

Niet dat ze dit altijd zelf beseften. Hun lot betekende ook vrijwel altijd een gruwelijke dood in een van de vele pogroms van Europa door de eeuwen heen, zoals het boek laat zien. Deze tsaddiks (rechtvaardigen) werden niet bekend om hun wonderen of genezingen, zoals veel chassidische rabbi’s. Ernie’s grootvader zegt: ‘Een rechtvaardige hoeft geen wonderen te doen; hij is net als jij, hij is een levend wonder.’ En: ‘Luister, als je een Rechtvaardige bent, dan komt er een dag waarop je zomaar zult beginnen te …glanzen, snap je?’

Twee handen

God schiep de wereld met twee handen: gerechtigheid en genade, zo vertelt een chassidisch verhaal. Als die twee samenwerken, dan kan er een rechtvaardige samenleving groeien. Kwaad ontspringt uit een verstoord evenwicht tussen gerechtigheid en barmhartigheid, oordeel en vergeving. Ontbreken niet beide maar al te vaak in onze omgang met elkaar en de schepping? En wat als God naar onze onrechtvaardige wereld kijkt? Zal Hij dan niet alleen maar zijn gerechtigheid laten gelden, zonder genade? Hier ligt de taak van de rechtvaardige, de tsaddik. Dov Ber, de Maggid van Mezzeritch , een joodse prediker uit de 18^e eeuw, zei: ‘de Tsaddik brengt een wending teweeg in het goddelijk attribuut van gerechtigheid naar dat van genade.’

God schiep de wereld met twee handen: gerechtigheid en genade

Oordeel niet

Kleine daden van goedheid zou je ‘tsaddik-daden’ kunnen noemen. Zoals medemenselijkheid, vergeving, het loslaten van vooroordelen, een tweede kans geven, een ander niet in de steek laten, aandacht voor wat zwak is, bij jezelf beginnen als je kwaad wil bestrijden. Zoals ook Etty Hillesum, die weigerde om de nazi’s te veroordelen, maar bleef zoeken naar hun sporen van menselijkheid, hoe moeilijk dit vaak was: ‘Ik ben in de knoei geraakt met het woord dat het leidmotief van mijn leven is: “En God schiep de mens naar Zijn evenbeeld’. Dat woord beleefde een moeilijke ochtend met mij.’

Ook het leven van Jezus kun je zien als het leven van zo’n rechtvaardige. ‘Oordeel niet, opdat je niet geoordeeld wordt’, onderwees hij. ‘Heb je naast lief als jezelf moet je zo uitleggen’, zegt een chassidisch verhaal: ‘Heb je naast lief als iets dat je zelf bent. Want alle zielen zijn één. Ieder is immers een vonk uit de oerziel en zij is geheel in hen allen, zoals jouw ziel in alle ledematen van je lichaam is.’

De schepping is doorgloeid met de Geest van God (de Sjechina), in vonken verborgen in alles van het bestaan, vertelt het chassidisme. Rechtvaardigen zijn mensen die leven vanuit die onderliggende eenheid. Jouw verdriet is mijn verdriet is Gods verdriet.

Jouw verdriet is mijn verdriet is Gods verdriet

Resonantie

Een rechtvaardige verandert niets aan de loop der dingen, maar voelt alle pijn van de aarde en neemt het op in zijn hart, zo leert Ernie Levy van zijn grootvader. ‘Maar wat heeft het voor zin om hem te voelen als het toch niks uitmaakt?’ vraagt Ernie. ‘Voor God maakt het alles uit!’ Het maakt uit omdat in het chassidisch geloof Gods hart mee resoneert. Het bewogen hart van de rechtvaardige zet het hart van God in beweging, als boventonen die meeklinken in het pianospel. En God schort zijn oordeel op en houdt genadig de wereld in stand. Hij gunt ons nog tijd om onszelf te bekeren.

Eén worden

Ernie wil het leed dat hij tegenkomt, opnemen, maar ontdekt dat hij dat alleen kan als hij zelf klein wordt. “Maar grootvader leek zich niet te willen laten troosten; en de treurigheid van zijn glimlach ging de grenzen van Ernies wereld zo ver te buiten dat de jongen zich weer klein voelde worden, (-) kleiner nog dan een mier.’ Het lukt pas toen Ernie ‘ervan overtuigd was dat Ernie Levy niet bestond’. ‘God, wees lief en maak dat ik altijd klein blijf!’, bidt hij smekend. Pas als hij zelf niet in de weg staat, kan de ander zoals deze is, met al zijn pijn, werkelijk in hem opgenomen worden.

Ook Etty zoekt ernaar om een ‘pleister op vele wonden’ te zijn. Ze wil ‘zeer, zeer bescheiden zijn en zeer zeer klein zijn’ en ook nog ‘zeer, zeer eenvoudig worden’ (1 april 1942). Alleen zo kan de bron van het leven in haar stromen.

Een pleister op vele wonden te zijn

Glanzen

Het boek van André Swartz-Bart volgt de verschrikkelijke lotgevallen van Ernie, die uiteindelijk sterft in de gaskamers van Auschwitz. Er is geen gerechtigheid en geen genade voor Ernie en zijn miljoenen lotgenoten. Het boek weeft luchtige, lieflijke en ironische passages door de gruwelen heen. Iemand noemde het juist daarom ‘een zwaard dat stilletjes in je buik wordt gestoken’. Toch blijft de glans van deze vermoorde rechtvaardigen licht geven. Hitler is voorbijgegaan, maar de betekenis van Etty Hillesum neemt alleen maar toe.

Hartenruil

In de mystieke traditie van de kerk wordt gesproken van ‘hartenruil’: Christus neemt mijn hart, en ik ontvang het zijne. Zijn hart is groot genoeg voor het wereldleed, als de mijne erdoor vergiftigd dreigt te worden. Hij moet groter worden en ik kleiner, zegt Johannes de Doper dan ook (Joh.3:30).

Of, in de woorden van Huub Oosterhuis:

Licht, kind in mij, kijk uit mijn ogen
of ergens al de wereld daagt
waar mensen waardig leven mogen
en elk zijn naam in vrede draagt.

Marianne Vonkeman is emeritus predikant van de Protestantse Kerk in Nederland en sinds jaar en dag verbonden aan Theologie.nl. Ze is redactielid van de redactie Spiritualiteit en beheert de website www.sporenvangod.nl.

Bronvermelding

André Schwartz-Bart, De laatste der Rechtvaardigen, Meulenhoff 2003

De nagelaten geschriften van Etty Hillesum, Uitg. Balans1987

Kees Waaijman, Syllabus Chassidische mystiek 1990

De illustratie is een schilderij van Marc Chagall, begonnen in 1935 en voltooid in 1947. De schilder draait zich om naar zijn bruid, kind, ouders, broers en zusters, de meesten vermoord tijdens de tweede wereldoorlog. Zijn geboortedorp Vitebsk, ook afgebeeld,  werd weggebombardeerd. Een ‘melancholische compositie van aan- en afwezigen’, aldus het bijschrift bij de tentoonstelling.