Het Lapide-fenomeen

Jonathan Sacks is een begrip. De boeken van deze enkele jaren geleden overleden Opperrabbijn van het Verenigd Koninkrijk zijn ook in Nederland razend populair. En dat boeit Lody van de Kamp. Waarom zou een christelijk gelovige voor het beantwoorden van levensvragen te rade gaan bij de rabbijn en niet bij de dominee of de pastoor?

Jonathan Sacks is razend populair, ook binnen christelijk Nederland. In zijn werken benadert hij zo beetje alle maatschappelijke, geestelijke, sociale, politieke en polariserende onderwerpen die in het dagelijks leven gevraagd en ongevraagd bij ons langskomen vanuit een Joods-religieus perspectief. Om daar mee niet alleen uit te dagen, maar ook antwoorden aan te dragen. En dit alles met een eloquent taalgebruik op een diepdoordachte manier.

Maar wie was deze Lord Sacks?

Hij was de zoon van eenvoudig Poolse Jood die in de vorige eeuw als vluchteling vanuit Oost-Europa in de Londense East End terecht kwam. De man verdiende zijn eenvoudige boterham als textielhandelaar.

Jonathan zelf werd student die koos voor filosofie. Maar tijdens zijn studie had hij twee belangrijke ontmoetingen in de Verenigde Staten. Eerst met rabbijn Joseph Soloveitchik, zijn voorbeeld als Talmoedist en filosoof. En daarna rabbijn Menachem Mendel Schneerson, een geestelijk wereldleider binnen het hedendaagse chassidisme.

Over deze ontmoetingen vertelde hij later “Rabbijn Soloveitchik bracht me aan het denken. Rabbijn Schneerson daagde me uit om geestelijk leider te worden.”

Deze twee grootheden waren dus de makers van de latere opperrabbijn van het Britse Koninkrijk.

Waarom zou een christelijk gelovige bij Sacks te rade gaan?

De ruime belangstelling voor Sacks vinden we ook met name terug binnen christelijk Nederland. En dat boeit mij. Waarom zou een christelijk gelovige voor het beantwoorden van levensvragen te rade gaan bij de rabbijn en niet bij de dominee of de pastoor?

De wijsheden van Sacks zijn allemaal op en top Joodse wijsheden die voor ieder die zich heel veel van de Joodse bronnen eigen heeft gemaakt niet zo heel nieuw zijn. Een beetje kenner van de Tenach, met haar traditionele verklaarders, van de Talmoed, de Midrasj en de Codexen zal heel veel van de gedachtegang van Jonathan Sacks direct herkennen (ook natuurlijk door de heldere bronvermelding in zijn werken).

Wat wél nieuw is, is dat hij dit met zijn eloquente taalgebruik allemaal zichtbaar maakt voor de wereld die nu eenmaal niet zo beschikt over de toegankelijkheid tot de Joodse bronnen. En ook dat hij zich daadwerkelijk richt met al die maatschappelijke onderwerpen naar zowel de Joodse als de niet-Joodse samenleving.

Maar vanwaar dan toch die belangstelling vanuit de niet-Joodse wereld voor de Joodse boodschap van Sacks? Ik denk dat ik het antwoord weet. Ik noem deze belangstelling het ‘Lapide-fenomeen’. Om maar niet het woord ‘Lapide-syndroom’ te gebruiken.

Professor Pinchas Lapide was de grote kenner van, laten we maar zeggen, de Joodse achtergronden van de Evangeliën. Hij publiceerde als jood over de Joodse-Jezus. Ik zeg nadrukkelijk als Jood. Hij was gelovig binnen zijn eigen traditie: Pinchas Lapide was een kenner van de Joodse context van het Nieuwe Testament. Maar niet een gelovige daarvan.

In de tijd dat hij in Frankfurt am Main woonde kwam hij regelmatig naar Nederland. Voor hem werden seminars georganiseerd waarin hij vertelde over “hoe Joods het verhaal van Jezus en de apostelen, dus het Nieuwe Testament, was”. Altijd had Lapide dan een groot gehoor dat woord voor woord neerpende wat hij hun te vertellen had. Van vaste bezoekers van die sessies heb ik ooit gehoord dat deze zich beschouwden als “zittend aan de voeten van hun meester om zijn wijsheden te horen.”

Ik heb Pinchas Lapide eens de vraag voorgelegd “vanwaar toch die christelijke belangstelling voor de Jood Lapide?” Zijn antwoorde luidde: “Het is niet de rijkdom van mijn verhaal dat de christen boeit. Het is de armoede van het hedendaagse ‘ont-joodste’ christelijke verhaal dat ervoor zorgt dat de gelovige elders op zoek gaat naar de oude en oorspronkelijke waarheden van de Bijbel.” Eeuwenlang leeft het christendom met een Bijbel waarvan de verbinding met het Jodendom vervaagd, zo niet verwijderd werd.

Jonathan Sacks staat midden in het orthodoxe Jodendom. Het Jodendom dat gelooft in de absolute waarheid van de Tenach. Van kaft tot kaft. Het jodendom dat nauwgezet haar wetgeving van 613 ge- en verboden koestert zoals deze zijn vastgelegd in de codex van Maimonides, Jozef Karo en Moshe Isserlis. Jonathan ging drie keer per dag sjoel, zeven dagen per week. En hield zich nauwgezet aan de spijswetten (hij was overigens wel vegetariër).

Voor de Jood zijn de boeken van Sacks dan ook alleen maar inclusief. Er is geen stukje Sacks. Het is het hele pakket.

En voor de christen? Is het niet zo dat Jonathan Sacks niets heeft met christelijke kernwaarden, zoals Jezus-de-Messias, de woorden van Paulus of de drie-eenheid, om maar wat te noemen? Waar komt dan toch die christelijke belangstelling vandaan?

Tja, het lijkt mij dat dit de hedendaags versie is van het Lapide-fenomeen – waar overigens niets mis mee is. Het is de armoede van het hedendaagse ‘ont-joodste’ christelijke verhaal dat ervoor zorgt dat de gelovige elders opzoek gaat naar de oude en oorspronkelijke waarheden van de Bijbel.

Dat is dan ook wel zijn kracht. Daar waar de christelijke Bijbelvorser het laat afweten, stapt Jonathan Sacks naar voren en toont de Joodse wortels en oorsprong van de Bijbel. Om de wereld de Joodse waarden, krachten en vooral haar waarheden te blijven tonen.