De militair die zweeg
Over een vastgelopen gesprek bij de krijgsmacht
Wat als iemand die een gesprek heeft aangevraagd maar blijft zwijgen? Geestelijk verzorger in de krijgsmacht Erik Sengers kreeg hiermee te maken en reflecteert op de situatie in zijn bijdrage aan de serie ‘Vastgelopen gesprekken’.
Militairen zijn niet de meest makkelijke mensen om aan het praten te krijgen. Het zijn natuurlijk stoere mannen en vrouwen die liever niet hun zwakheden laten zien aan een tegenstander. Dat kan gevaarlijk zijn. Ze zijn helemaal gefocust op de opdracht die ze moeten halen en die ze onder groot gevaar moeten volbrengen. Emoties helpen daarbij niet, die kun je ‘uitschakelen’ zoals ze vaak zeggen. Militairen leven van ‘drills’: ingeoefende gedragspatronen die voor iedereen gelijk zijn. Je weet dus wie wat doet op welk moment, hoe te handelen in bepaalde situaties. Dat geeft zekerheid en vertrouwen in chaotische situaties die oorlog en geweld soms meebrengen. En, ook niet onbelangrijk in de verklaring waarom militairen moeilijke praters zijn: ze zijn er diep van overtuigd dat ze er voor anderen zijn, dat het hun taak is om te helpen. Hun eigen gevoelens doen er niet zo toe, die kunnen de situatie voor de ander alleen maar moeilijker maken. Zij zijn in gevaarlijke situaties het stabiele, rustige baken en anker.
Er kwam geen woord
Er kwam een keer een militair bij me, die maakte het wel heel erg bont. Op zijn eigen verzoek maakte hij een afspraak met me. Nu weet ik meestal niet waar het gesprek over zal gaan, heel vaak wordt gezegd: ‘Ik wil even praten’. Of er komt een steekwoord als ‘werk’ of ‘privé niet zo lekker’. Nou prima, ik laat me graag verrassen. Dus na een korte kennismaking, om even warm te worden, en een beeld te krijgen van de persoon (leeftijd, functie, familie/gezinssituatie, woonplaats) stel ik de open vraag: ‘En, waar wilde je het over hebben?’ De militair zat op de stoel tegenover me, met gebogen hoofd. Hij stotterde telkens weer alsof hij een aanloop wilde maken iets te zeggen, maar kwam er niet uit. Hij zuchtte diep, keek weg, voelde zich duidelijk niet op zijn gemak, kneep in zijn handen. Er kwam geen woord. Ik probeerde het gesprek wat open te breken, want we zaten al enige minuten naast elkaar. ‘Wil je iets vertellen over je werk?’ ‘Hoe gaat het thuis met je?’ ‘Waar ben je heen geweest op uitzending?’. Ik bood hem ook aan iets te tekenen, of een lied af te spelen op de telefoon, iets op te schrijven. Maar het hielp allemaal niet. Hij mompelde een sorry, pakte zijn spullen, stond op en liep weg.
In hun eigen leven struikelen ze voortdurend
Ik had met hem te doen en weet nog steeds niet waar het over had moeten gaan. Blijkbaar zat iets hem zo dwars, dat hij geen mogelijkheid zag om eroverheen te springen. Wel typisch hoor: op de hindernisbaan zijn ze heer en meester, zelfs met zware bepakking, maar in hun eigen leven struikelen ze voortdurend. Dan zijn de hindernissen in hun ogen zo hoog en moeilijk, dat ze blokkeren en niet weten hoe ze eroverheen moeten gaan. Ik heb het zelf al meegemaakt op de fysieke hindernisbaan, maar op de geestelijke hindernisbaan werkt het blijkbaar ook zo. Een andere militair waar ik wel eens mee gesproken heb benaderde zijn relatieprobleem als een militaire operatie: er werden verkenningen uitgevoerd naar eventuele kapers op de kust, het huis werd gebarricadeerd, er werd geleefd op een noodrantsoen van fastfood, er werd geprobeerd coalities te smeden met kinderen en tussenpersonen, routes werden bekeken hoe hij en de ander bewegen door de buurt – alles met het doel om zijn partner te confronteren en terug te winnen. Het leek me geen succesvolle strategie voor de liefde.
Symbolische taal
Wat ik tijdens mijn werk als geestelijk verzorger geleerd heb, is te luisteren naar symbolische taal. Wat drukken mensen uit als ze iets zeggen, waarnaar verwijzen ze? Welke beeldtaal gebruiken ze en wat zeggen ze daarom over zichzelf, over de situatie? Het is meestal een taal die dicht bij ze staat, bij hun werk of thuissituatie, bij hun vrije tijdsbesteding. Spreken ze over zichzelf in de eerste persoon (ik) of juist in de derde persoon (hij, zij)? Op mijn beurt probeer ik beeldtaal te vinden voor de situatie waarin ze zich bevinden: ben je op een ijsschots, val je in een gat, blokkeer je als je een berg ziet, wat als je bootje lek is? Als het beeld klopt, gaan we samen onderzoeken wat er kan gebeuren, welke scenario’s zich zouden kunnen ontvouwen, hoe je alternatieven zou kunnen ontwikkelen. En vooral ook steeds welke emoties daarbij komen kijken, waar je je vertrouwd bij voelt, of waar je juist angst en onzekerheid ervaart. Het is een manier om in gesprek te komen over zaken die moeilijk te bespreken zijn, zeker voor mensen die soms een eenvoudig en direct taalgebruik gewend zijn, zoals militairen.
Meestal werkt dit goed
Het blijft daarom jammer dat het met die ene militair niet lukte en ik weet nog steeds niet wat ik in dit geval anders had kunnen doen. Wat ik bij moeilijk lopende gesprekken wel eens doe is het gesprek nog even voortzetten over koetjes en kalfjes. Dat schept een band en vertrouwen, en het helpt de persoon om weer even in het menselijk en persoonlijk taalveld te komen (in plaats van bevelen en orders). Ook krijg je dan als geestelijk verzorger een indruk van de biografie en het dagelijks leven van de persoon die tegenover je zit. Tijdens het gesprek vallen er dan wel zaken op waarop kan worden doorgevraagd, of waarbij je aan de lichaamshouding of woordkeuze merkt dat het pijnlijk is, dat er schaamte meespeelt, of dat iets eigenlijk heel onveilig is. Meestal werkt dit goed, maar een goed gesprek komt van twee kanten.
Erik Sengers is theoloog, krijgsmachtaalmoezenier en diaken van het bisdom Haarlem-Amsterdam. Hij promoveerde in de sociologie van religie én in de kerkgeschiedenis en is als hoogleraar Chaplaincy Studies in the Military verbonden aan Tilburg University. In zijn werk reflecteert hij op de rol van zingeving, religie en publieke verantwoordelijkheid, met bijzondere aandacht voor dienstbaarheid en het gemeenschappelijk goede.
Wil jij deze zomer met je luister skills aan de slag?
Luisteren van luistertrainer Ben de la Mar is een inspirerend en toegankelijk boekje over de kracht van echt luisteren. In een tijd waarin veel mensen verlangen naar echte verbinding, laat de auteur zien hoe nabijheid en aandacht een groot verschil kunnen maken. Luisteren is daarbij veel meer dan alleen het horen van woorden; het is een bewuste, open en intentievolle houding waarbij je ruimte maakt voor de ander – en ook voor jezelf. Ook de waarde van stilte en ‘nietsdoen’ krijgt een plek: soms is aanwezigheid het mooiste cadeau dat je iemand kunt geven. Een beknopt en warm boek voor ieder die een goede luisteraar wil zijn, en een mooi geschenk.
Klik, van coach en schrijver Reinier Sonneveld, is een verfrissend boek voor iedereen die op zoek is naar échte verbinding. Want echte verbinding behoort tot het mooiste dat je als mens kunt ervaren. Je voelt je gezien, zinvol en onderdeel van iets groters. Toch blijven veel gesprekken vluchtig, zeker in deze tijd van polarisatie, AI-gesprekken en smartphones. Reinier Sonneveld laat heel praktisch zien hoe je wezenlijk contact kunt maken en elkaars op zielsniveau kunt ontmoeten. De kern is een praktisch en vernieuwend model voor menselijke verbinding: het KLIK-model.
