Menu

Basis

De uitdaging van de ignatiaanse onderscheiding

De weg waartoe God ons uitnodigt, vinden en volgen is het doel van de onderscheidingwijsheid uit de ignatiaanse traditie. Nikolaas Sintobin legt uit wat daarvan de aannames en voorwaarden zijn.

De eeuwenoude ignatiaanse onderscheidingswijsheid is trendy. Een van de redenen is dat zij vertrekt vanuit een subtiel evenwicht tussen verstand en gevoel. Zij maakt mogelijk op een persoonlijke wijze erachter te komen waartoe God een mens of een groep uitnodigt.

Paus Franciscus, zelf specialist in de ignatiaanse spiritualiteit, heeft zowaar de hele katholieke kerk op een pad van gemeenschappelijke onderscheiding geleid. Ook in de protestantse kerken is er wereldwijd een groeiende belangstelling voor de onderscheidingswijsheid van Ignatius van Loyola (1491-1556), de stichter van de jezuïeten.

Meerdere zaken lijken me dit te verklaren. Ignatius ontwikkelde zijn onderscheidings-knowhow vanuit een toestand van totale persoonlijke crisis. Ook de ruimere historische context waarin hij leefde – eerste helft van de zestiende eeuw – was er een van algemene levensbeschouwelijke crisis. De vertrouwde ijkpunten voor de christenen waren onduidelijk geworden. ‘Waartoe nodigt God mij of ons uit?’ was een vraag die een bijzondere urgentie had gekregen. Het hoeft weinig uitleg om te zien dat er een sterke analogie is met onze huidige kerkelijke contexten.

Specifiek voor protestantse christenen lijkt me ook de volgende factor mee te spelen. Ignatius was een tijdgenoot van Luther en Calvijn. Met deze laatste heeft hij samen gestudeerd in Parijs. Ook al wordt Ignatius beschouwd als een boegbeeld van de contrareformatie, eigenlijk heeft hij zich in belangrijke mate geïnspireerd aan dezelfde bronnen als de reformatie: het belang van de Bijbel en van de persoonlijke ervaring, meer in het bijzonder de rechtstreekse godsontmoeting.

Gods uitnodiging

Hoe gaat de ignatiaanse onderscheiding nu precies in haar werk? Zij vertrekt van een dubbele geloofsaanname. Gods scheppende en liefhebbende zorg voor de mens is een doorlopend gegeven. Zij betekent onder meer dat God ook op dit eigenste ogenblik elk mens actief uitnodigt op een pad van zinvol leven. Vervolgens is het mogelijk voor de mens om te onderscheiden waarheen dat pad hem of haar dan wel voert. Die onderscheiding gebeurt meestal op een persoonlijk niveau.

Het kan echter ook op het niveau van een gemeenschap: waartoe nodigt God óns uit. Vraag is nu hoe je die goddelijke uitnodiging concreet op het spoor kan komen. Zowel het hart (de gevoelservaring) als het verstand zijn daartoe belangrijk in de ignatiaanse onderscheidingspedagogiek.

Het hart voeden

Er zijn evenwel twee voorafgaande voorwaarden om te kunnen onderscheiden. Beide voorwaarden vragen permanente aandacht. De diepere gevoelservaring biedt de grondstof. Wil je echter zo’n groot gewicht toekennen aan wat zich afspeelt in je hart, dan is het nodig dat het hart gevormd en gevoed wordt.

Op dit eigenste ogenblik nodigt God elk mens uit op een pad van zinvol leven

De Bijbel en in het bijzonder de evangeliën spelen hier een belangrijke rol. Jezus is immers de leermeester bij uitstek van de liefde. Hoe meer het hart van een mens geënt is op Jezus, hoe meer zijn of haar gevoelservaring uitgezuiverd wordt.

Een belangrijk middel hiervoor is het bidden met de Bijbel. In de ignatiaanse spiritualiteit neemt het bidden met de Bijbel dan ook een bevoorrechte plaats in.

Innerlijke vrijheid

Een tweede voorwaarde situeert zich op een heel ander niveau. Onderscheidend luisteren naar God vraagt de bereidheid en het vermogen om daadwerkelijk te luisteren. Het komt erop aan niet zozeer uit te zenden maar wel te ontvangen.

Een mooi woord om dit uit te drukken is ge-hoor-zaamheid. Heel vaak verlangen we immers wel om te doen wat God van ons vraagt maar gaan we God vooraf wel discreet influisteren wat Hij ons best zou vragen.

Ignatius besteedt daarom veel aandacht aan (werken aan) de innerlijke vrijheid. Je kan pas echt luisteren als je, in geloof en vertrouwen, je eigen voorkeuren en gehechtheden kan loslaten. De mogelijkheid zelf van het onderscheiden staat of valt hiermee.

Naar gevoelens luisteren

Vervolgens is er de eigenlijke onderscheiding. Hiervoor wordt beroep gedaan zowel op het hart als op het verstand. De basisaanname is de volgende: dichter bij God komen en doen waartoe Hij je uitnodigt, gaat doorgaans gepaard met positieve gevoelens (vreugde, rust, vertrouwen, hoop, gedrevenheid). Een groeiende afstand ten aanzien van God gaat – meestal – gepaard met negatieve gevoelens: onrust, boosheid, ergernis, leegte.

Het komt erop aan daadwerkelijk keuzes te maken

Onderscheiden gebeurt niet met de oppervlakkige, vluchtige gevoelens. Het is de bedoeling om te leren luisteren naar de diepere laag van de gevoelens, in hun – affectieve – bedding. Die zijn vaak duurzamer en minder vatbaar voor beïnvloeding.

Onderscheiden kun je doen met de gevoelens die je ervaart tijdens het gebed. Ook gevoelens die zich aandienen tijdens het gewone doen en laten, zijn van belang. Gods betrokkenheid op de mens geldt immers 24 uur per dag.

Een voorwaarde om zo onderscheidend aan de slag te gaan is uiteraard dat je je bewust bent van die gevoelens. Vandaar dat de terugblik, ook de biddende terugblik (levensgebed), als een rode draad geweven is doorheen de ignatiaanse spiritualiteit. God spreekt op een unieke manier in het hart van de mens.

Rol van het verstand

De ervaring leert echter dat het lezen van die gevoelens behoorlijk ingewikkeld kan zijn. Er zijn allerhande soorten en niveaus van gevoelens. Gevoelens kunnen tegenstrijdig, chaotisch zijn. Ze kunnen ook ontbreken. Niet alle positieve gevoelens komen van God. Omgekeerd kunnen sommige negatieve gevoelens dichter bij God brengen.

Het is dus nodig om wat er gebeurt in het hart te interpreteren en te duiden, ook om de patronen in die gevoelservaring op te sporen. Dit gebeurt met het verstand. Ignatius geeft allerhande subtiele tips om dit daadwerkelijk te doen. Onderscheiden is best veeleisend. Zo kan het verstand toelaten om in het hart op het spoor te komen waartoe God uitnodigt.

Wordt dit diepere verlangen geleidelijk aan duidelijk, dan komt het er nog op aan daadwerkelijke keuzes te maken. Met mooie intenties alleen kom je niet ver. Ook de wil is van belang. Ignatius biedt daarom diverse methodes aan om daadwerkelijk te komen tot een keuze: zo helpt de wil om te doen wat je met je verstand in je hart hebt onderscheiden als Gods uitnodiging tot jou.

Nikolaas Sintobin is jezuïet, internetpastor en auteur. Hij is gespecialiseerd in ignatiaanse spiritualiteit.

Meer informatie

Nikolaas Sintobin, Vertrouw op je gevoel. Leren keuzes maken met Ignatius van Loyola (KokBoekencentrum, Utrecht 2021); een systematische uitleg van de krachtlijnen van de ignatiaanse onderscheiding.

Nikolaas Sintobin, Bidden met de Bijbel. In de leer bij Ignatius van Loyola (KokBoekencentrum, Utrecht 2024) biedt een systematische handleiding voor het ignatiaanse bijbelgebed.

Een dagelijkse gebedspodcast met ignatiaans bijbelgebed staat op biddenonderweg.org


Koers houden
Woord & Dienst 2024, nr. 4

Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken