Menu

Basis

Driehonderd jaar Johannes Passion van Bach

Column

Bach
De Johannes Passion van Bach klonk 300 jaar geleden voor het eerst. Beeld Margot C. Berends

Op 7 april is het 300 jaar geleden dat de Johannes Passion van Johann Sebastian Bach voor het eerst klonk. Een column over het verschil tussen de Matthäus en de Johannes.

Zoals velen was en ben ik een groot liefhebber van Bachs Matthäus Passion. Het openingskoor ‘Kommt, ihr Töchter, helft mir klagen’ en het slotkoor ‘Wir setzen uns mit Tränen nieder‘ zijn zo diep aangrijpend, dat je er niet omheen kunt.

Bij Johannes is Jezus degene die alles weet en alles beheerst

Waar de Matthäus mij meteen greep, heb ik aan de Johannes Passion moeten wennen. Het slotkoor ‘Ach Herr, lass dein lieb Engelein’ is een lofzang, wat het andere uiterste is van het in tranen zijn van de Matthäus. Maar die verschillen maakten mij ook nieuwsgierig. Zeker omdat ik als predikant werkte in een gemeente waar het slotkoraal van de Johannes een belangrijke rol speelde bij uitvaarten. Het werd door de cantorij vaak gezongen en was daarmee voor veel gemeenteleden een diepgaande geloofservaring. Een soort protestants ‘In Paradisum deducant te angeli’.

Johannes schrijft met de blik van een adelaar

Als theoloog wist ik natuurlijk wel dat het evangelie van Johannes heel anders is dan de andere evangeliën. In het Mattheüs-evangelie smeekt Jezus dat de beker aan hem voorbij mag gaan. Bij Johannes is Jezus degene die – eigenlijk al vanaf het begin van dit evangelie – alles weet en alles beheerst. Bij hem geen herders en engelen bij de geboorte van Jezus, zoals bij Lucas. Ook geen wijzen uit het Oosten zoals bij Mattheüs.

Johannes start magistraal met: ‘In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Het was in het begin bij God. Alles is erdoor ontstaan en zonder dit is niets ontstaan van wat bestaat. In het Woord was leven en het leven was het licht voor de mensen. Het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet in haar macht gekregen.‘

De duivel – een belangrijke figuur bij Bach – is overwonnen

Waarom is dat Johannes-evangelie eigenlijk zo anders? Het is veel later geschreven dan de drie andere evangeliën. Johannes schrijft met de blik van een adelaar, die alles overziet. Hij positioneert bewust Jezus direct al als de Christus, die alles overwonnen heeft. Hoe smartelijk ook het lijden, de Opgestane Heer is door alles heen al aanwezig. Daarmee is het op een heel eigen manier een zeer hoopvol evangelie.

Geen hangende, maar een staande Christus.
Beeld: Neely Kok

Mede door die verschillen ben ik me gaan realiseren dat er zulke verschillende kruisbeelden zijn. Vaak zie je in kerken een diep doorgezakt en lijdend lichaam van Christus op een kruis. Het hoofd met de doornenkroon ver voorover gebogen.

Matthäus en Johannes Passion tonen elk een facet van Christus

Maar er zijn zeker ook kruisbeelden, waar de lijdende Christus als het ware staat. Al hangt hij aan het kruis, hij heeft de dood en de duivel – een belangrijke figuur in de Lutherse theologie en dus ook bij Bach – al overwonnen. Jezus God en mens ineen, zoals de belijdenis zegt, zie je wellicht meer in die staande Christus aan het kruis dan in de zo menselijke, diep lijdende en doorgezakte figuur.

De beide passionen blijven me boeien. Ze laten, in navolging van de twee evangelisten, ieder op een eigen manier een facet zien van de diamant die Christus is.

Neely Kok is redactielid van Herademing, emeritus predikant en begeleider van retraiteweekenden.


Wellicht ook interessant

Nieuwe boeken