Een christelijke getuigenis uit Gaza

Wat beleven de laatste christenen in Gaza? Hoe doorstaan ze het oorlogsgeweld? Wie bekommert zich om hen? Het boek Licht in het puin is een getuigenis van pater Gabriël Romanelli. Standvastig staat hij naast zijn parochianen volgens het adagium primum vivere, eerst leven. Barbara Mertens las de getuigenis en deelt haar leeservaring.

Als op 7 oktober 2023 de oorlog in Gaza uitbreekt, is de Argentijnse missionaris, pater Gabriël Romanelli, in Bethlehem. De grenzen worden op slag gesloten, waardoor hij maandenlang niet kan terugkeren naar zijn parochianen in Gaza. Pas op 16 mei 2024 reist hij samen met kardinaal Pierbattista Pizzaballa, Latijns Patriarch van Jeruzalem, naar Gaza om er vanaf dat moment te blijven.

Een toevlucht te midden van de storm

In zijn parochie van de Heilige Familie is de leefruimte van de laatste christenen in Gaza inmiddels gereduceerd tot een klein stukje grond. Als op een eiland te midden van een duistere storm hebben zo’n 500 gezinnen opnieuw hun toevlucht gezocht in de kerk met de omliggende parochieschool van het Latijns patriarchaat, twee zusterkloosters en de pastorie. Niet voor het eerst zoeken ze er bescherming tegen het oorlogsgeweld.

Het getuigenis van pater Gabriël trekt de lezer mee naar de andere kant van het wereldtoneel. Net als iedereen volgen de Gazanen het nieuws op de voet. Terwijl elders vaak met ongeloof op de intimiderende, oorlogszuchtige taal en de verontrustende toekomstplannen van machthebbers wordt gereageerd, betekenen ze voor de inwoners van Gaza bittere ernst. Bij elk dreigement bereiden ze zich voor op het ergste, als een weerloze speelbal van lokale en geopolitieke machten. Wie bekommert zich om de belangen van het volk?

Wie bekommert zich om de belangen van het volk?

Primum vivere

De wil tot leven van de Gazanen is treffend in Romanelli’s relaas. Elk tijdelijk staakt-het-vuren doet de Gazanen opkrabbelen uit het puin en de grijze brokstukken om te herstellen wat er te herstellen valt. Tot de spanning opnieuw stijgt en de inwoners beseffen dat geen van beide partijen de oorlog echt lijkt te willen beëindigen. Dat het geweld elk moment opnieuw kan losbarsten, doet de oorlog zwaarder wegen dan ooit, getuigt Romanelli. Volwassenen, jongeren en kinderen leven zonder hoop. Waarop valt er nog te hopen wanneer alles wordt vernietigd en de toekomst geen perspectief biedt?

Verrassend genoeg weerklinkt doorheen het aangrijpend getuigenis van verwoesting en ontbering toch een ode aan het leven. Als de hoop op mensenmaat volledig verdwijnt, blijft enkel de heiligheid van het leven over als houvast. Elk leven is heilig, van begin tot eind, en moet worden geleefd, herhaalt pater Gabriël ook aan zijn parochianen. “Primum vivere” klinkt het als een onophoudelijk refrein doorheen de duisternis van de oorlog. “Opgeven is geen optie. We moeten leven.” Het is voor vele Gazanen de enige hoop waar ze zich aan vastklampen: laat ons hier leven. Zelfs als er amper nog iets overeind staat, blijft Gaza voor hen hun thuis.

Het licht van Christus

Het opnieuw uitbarstende oorlogsgeweld veroorzaakt ontzaglijk veel schade. De materiële verwoesting en het fysieke en psychische leed zijn nauwelijks nog te bevatten.De wereld om hen heen lijkt alsmaar beklemmender, onveiliger en meer verwoest te worden. Romanelli beschrijft hoe hij dankzij zijn geloof de vrijheid ervaart om te kiezen voor gerechtigheid in woord en daad, voor goedheid die wonden heelt. Het boek is meer dan een oorlogsdagboek. Het is een stevig verankerd spiritueel getuigenis van hoe staande te blijven in mensonwaardige omstandigheden. In enkele rakende passages lichten de levengevende kracht en overgave van het gebed en de eucharistie op, als onwrikbaar antwoord op de wanhoop. Voor Romanelli blijkt juist het dagelijks present stellen van het licht van Christus te midden van die duistere afgrond een van de diepste drijfveren van zijn blijvende aanwezigheid in Gaza.

Zonder dat het ooit schreeuwend of onhoudbaar wordt om te lezen, deelt Romanelli aan de hand van kortere of iets langere indrukken wat zijn christelijke gemeenschap dag na dag doormaakt. Op een beschrijvende toon brengt hij zowel de meest mensonterende levensomstandigheden als de diepere spirituele onderstroom die hem draagt onder woorden. Daardoor grijpt het getuigenis de lezer niet naar de keel. Het is veeleer de vasthoudende en krachtige geesteskracht die overtuigend nazindert. We horen de stem van een man voor wie één opdracht alles overheerst: de aanwezigheid van Christus bewaren in Gaza en er de christelijke naastenliefde levend houden. Een bekommernis die paus Franciscus met hem deelde. Elke dag rond 20.00 uur belde hij getrouw de parochianen op om hen te bemoedigen, hun dagelijkse zorgen te aanhoren en samen te glimlachen te midden van de chaos. Ook voor hem, weet Romanelli, was de christelijke gemeenschap in Gaza een licht van Christus te midden van zoveel lijden, pijn en hopen puin.

Eén opdracht overheerst alles: de aanwezigheid van Christus bewaren in Gaza

Betekenis ondanks alles

Zijn ervaringen raken moeiteloos aan de wijsheid overgeleverd door holocaustoverlevers zoals de Joodse psychiater Viktor Frankl. Het is dan ook niet verwonderlijk dat diens boek De zin van het bestaan voor Romanelli van onschatbare waarde is en al jaren binnen handbereik ligt. De inzichten die Frankl meenam uit zijn ervaring in de concentratiekampen blijven indrukwekkend. Niet fysieke kracht, maar het vermogen om ondanks alles betekenis te blijven vinden in het leven, vergroot de kans om te overleven. Ondanks de uitputting en de perspectiefloosheid wordt de mens telkens opnieuw gevraagd om voor het leven te kiezen. Net zo weet Romanelli dat hij om hoop te kunnen brengen, ondanks de uitputting, er altijd verzorgd moet uitzien en moet blijven glimlachen.

In korte en soms wat langere thematische hoofdstukken vertelt Romanelli zijn verhaal, waarbij uit het leven gegrepen passages, persoonlijke reflecties, overwegingen en historische duiding elkaar afwisselen. Telkens toont hij zich als een betrokken observator die onwaarheden doorprikt, en het kleine en grote lijden en onrecht blootlegt. Sinds de start van zijn missie in Gaza in 2005 zag Romanelli de christelijke gemeenschap (toen 3500 christenen) gaandeweg drastisch slinken. Het leven in een collectieve openluchtgevangenis deed vele christenen en moslims andere oorden opzoeken. Voor christelijke jongeren afkomstig van een kleine gemeenschap opgesloten in een al even klein gebied, is het bijzonder moeilijk om nog een huwelijkspartner te vinden. Ouderen van wie de kinderen nu met het oprukkende oorlogsgeweld zijn gevlucht of omkwamen, blijven verweesd achter. De verlatenheid beukt des te harder op hen in, aangezien ze in een regio wonen waar familie zo’n fundamentele waarde is. Ook de kinderen zijn door en door gevormd en getekend door de oorlog. Pater Gabriël ziet hen prachtige miniatuurhuisjes maken inclusief eetkamers en keukens, met kartonnen dozen van de humanitaire hulp, die vervolgens met volle kracht worden vernietigd door een ander groepje kinderen. Gebombardeerd!

Ook de kinderen zijn door en door gevormd en getekend door de oorlog

Blijven

Gaandeweg wordt het leven louter een strijd om te overleven. De leefomstandigheden worden bitterder. De aarde beeft dag en nacht door al het wapengeweld, de dreiging komt dichterbij. Zal ook de christelijke wijk geëvacueerd worden? De oorlog raast om de parochie heen. Elke explosie is voor pater Gabriël aanleiding tot gebed voor de slachtoffers. Bij momenten is het te onveilig om buiten te komen. De leefruimte wordt kleiner en de spanningen en meningsverschillen tussen de gezinnen die noodgedwongen dicht op elkaar leven, lopen op. Voedsel en water zijn schaars. Luiers vaak onvindbaar. Het meel voor brood zit vol wormen. Ziekten verspreiden zich zonder moeite omdat de omstandigheden weinig hygiënisch zijn. Manieren vinden om te overleven en problemen op te lossen vraagt alle tijd en energie.

Toch blijft Romanelli sereen klinken. De angst en machteloosheid verlammen hem niet. Hij lijkt geen twijfel te kennen omdat hij weet dat hij staat waar hij hoort te staan. Daar waar de Heer hem wil. Zijn geest kent vrede, bevestigt hij. Zolang er nog één parochiaan in Gaza overblijft, zal hij blijven. Hij weet zich een vader voor zijn parochianen met een sterk en standvastig, maar tegelijk zacht hart. “We moeten blijven trachten iets uit te stralen van zijn genade, van dat hemelse licht.” Romanelli’s geesteskracht maakt indruk en schenkt hoop.

Zolang er nog één parochiaan in Gaza overblijft, zal Romanelli blijven

Levensdrift

Als het kan, wordt er lesgegeven aan de kinderen. Zo’n 140 kinderen blijven onderwijs ontvangen te midden van de oorlog. Een koor wordt opgericht om samen te zingen, een uitstap wordt georganiseerd zodra het kan. Alles wat een glimlach op het gezicht van kinderen kan opwekken of hen even kan afleiden, is broodnodig. Vaak is het ook te onveilig. Dan is er weinig tot niets mogelijk, zelfs niet spelen op het binnenplein. Romanelli moedigt jongeren aan de levensdrift die in hen zit altijd – waar ze ook zijn – ten goede in te zetten. Onvermoeibaar blijft hij zich samen met zijn medepriesters en de zusters inzetten om de kinderen en volwassenen die hij onder zijn hoede heeft, geestelijk op het rechte pad te houden en iets van die onverwoestbare geesteskracht mee te geven.

Dood en leven raken elkaar elke dag in de parochie. Huwelijken en doopsels worden gevierd, doden begraven op dezelfde plek waar de kinderen spelen. Dankzij zijn eigen strijd met kanker leerde Romanelli ten diepste instemmen met het lijden dat hem te beurt viel. Hij vertrouwde zijn leven toe aan Gods handen, wat hem kostbare innerlijke vrijheid schonk. Die wijsheid, gepuurd uit zijn eigen leven, blijft hij onvermoeibaar doorgeven aan de mensen om hem heen door hen werkelijk barmhartig nabij te blijven.

Doorgaan

Op een dag treft een bom de parochie. Drie mensen sterven, Romanelli zelf raakt lichtgewond. Het zal niet verbazen dat ook dit gebeuren hem niet doet terugdeinzen. Zijn besluit is onwrikbaar: hij blijft. Met de vaak terugkerende woorden “Ik moet doorgaan. Het gaat goed met mij” sluit hij zijn getuigenis krachtig af.

Oog in oog met die onverwoestbare kracht te midden van de verwoesting, met dat ondoofbare licht in het puin, blijft de lezer verstomd en stil achter. Op menselijke wijze toont hij hoe het leven zelfs in de meest gruwelijke omstandigheden zin kan vinden en ten goede kan worden geleefd. Zo reikt hij niet alleen zijn parochianen maar elke mens, waar ook ter wereld, handvatten aan om staande te blijven in de wereld van vandaag.

Barbara Mertens (1982) is stafmedewerker bij de Vlaamse franciscaanse organisatie TAU. In haar werk zet ze zich in voor interreligieuze dialoog en vrede. De spiritualiteit van Franciscus en Clara van Assisi is daarbij bron van diepgaande, actuele inspiratie.

Bestel Licht in het puin bij onze partner Boekenwereld

Sinds 2019 is pater Gabriel Romanelli pastoor van de parochie van de Heilige Familie in Gaza, de enige katholieke parochie in de Gazastrook. Wanneer in oktober 2023 de oorlog uitbreekt, besluit hij te blijven. In zijn kerk vinden honderden mensen een toevlucht: christenen, maar ook moslimfamilies die bescherming zoeken. In dit indringende getuigenis beschrijft Romanelli van binnenuit het dagelijks leven midden in het geweld: de bombardementen, de angst, het tekort aan voedsel en water, maar ook de onverwachte momenten van solidariteit, geloof en menselijke waardigheid. Zijn woorden zijn geen politieke analyse, maar een persoonlijk en spiritueel verslag van wat het betekent om te blijven wanneer vluchten niet langer mogelijk is. Dit boek is een zeldzaam document uit het hart van Gaza: een stem van nabijheid, moed en volharding, en een oproep tot vrede en menselijkheid.

Bestel Licht in het puin