Een God die zich bedenkt

Eindtijdfascisme is geen randverschijnsel meer, ziet ook Fulco Timmers. Techbro’s als Elon Musk en Peter Thiel geloven dat de wereld reddeloos is verloren en maken plannen om een kleine elite van een aanstaande ramp te redden. De ‘zondvloed-thematiek’ die aan dit denken ten grondslag ligt, wordt in verschillende SF-films verbeeld, waaronder I Am Mother. Wanneer Fulco deze film echter vergelijkt met het verhaal van Noach, valt hem iets op. In tegenstelling tot de robot-moeder uit de film, ontmoeten we in het Bijbelverhaal een God die twijfelt – en dat maakt al het verschil.

In zijn actuele en urgente uitleg van het Bijbelboek Daniël Buig Niet (2025) bespreekt Ad van Nieuwpoort, onder verwijzing naar een artikel van Naomi Klein en Astra Taylor, de opkomst van het zogeheten ‘eindtijdfascisme’.¹ Het geloof dat deze wereld reddeloos verloren is en je je moet voorbereiden op de aanstaande ineenstorting ervan is niet langer een randverschijnsel maar wordt omarmd door zeer invloedrijke figuren, zoals Elon Musk en Peter Thiel, die weer een vormende invloed op JD Vance heeft gehad. Dit ‘eindtijdfascisme’ laat zich mede inspireren door wat Van Nieuwpoort terecht aanduidt als een “nogal egoïstische en escapistische” uitleg van het Zondvloed-verhaal. De gedachte is dat er, in navolging van Noach, moderne arken moeten worden gebouwd, waarmee een kleine elite de aanstaande ramp kan overleven en zo de mensheid kan redden. Op een schoongeveegde aarde of een nieuwe planeet zullen zij een ideale samenleving stichten.

De Zondvloed-thematiek

Deze Zondvloed-thematiek heeft menig SF-film geïnspireerd. Zo werd in 2009 de film 2012 uitgebracht. Uitgangspunt van deze film was een gepopulariseerde, zij het foutieve, interpretatie van de Maya-kalender. Die zou het einde van de wereld voorspellen op de precieze datum van 21 december 2012. De film presenteert een opwarmende kern van de aarde als oorzaak van dit einde. De hoofdpersoon ontdekt per toeval dat de wereldleiders al lang op de hoogte waren van de aanstaande ramp en ark-ruimteschepen zijn gaan bouwen om een selectie van de mensheid en het overige leven op aarde te redden. Een vraag die door deze hele film heen herhaaldelijk opgeroepen wordt is: wie mag er mee als de wereld vergaat? En misschien wel belangrijker: wie beslist daarover?

Een nog verontrustender variant op dit Zondvloed-thema is de film I Am Mother (2019) (Let op: in wat nu volgt zitten spoilers!). In deze film is de ‘ark’ geen ruimteschip, maar een bunker waarin menselijke embryo’s, zaden en genetisch materiaal van het aardse leven zijn opgeslagen, samen met een enorme digitale bibliotheek aan cultureel erfgoed.² Aan het begin van de film wordt gesuggereerd dat één of andere ramp, mogelijk een losgeslagen virus, de aarde onleefbaar heeft gemaakt. We zien vervolgens een robot één van de menselijke embryo’s nemen en in een kunstmatige baarmoeder stoppen. Het hieruit geboren meisje wordt door de robot opgevoegd tot jongvolwassen vrouw. De naam van het meisje komen we niet te weten. Zij wordt aangesproken als ‘daughter’ en noemt de robot ‘mother’. Deze dochter is in alles een voorbeeldig kind. Tot het moment dat er een muisje het complex binnendringt. Dit doet de dochter twijfelen over of de wereld buiten de bunker zo onleefbaar is als haar ‘moeder’ verteld heeft. Als zich daarna een gewond medemens, een wat oudere vrouw, bij de luchtsluis van de bunker meldt neemt die twijfel enorm toe en komen de verwikkelingen van de film echt op gang.

De film heeft een beklemmende sfeer. Dat ligt al aan de setting van de bunker die per definitie benauwend is. Maar wat meer een voortdurende spanning geeft is dat kenners van SF zich de hele tijd zullen afvragen wanneer de robot, die met een warme begripvolle vrouwelijke stem spreekt, zich tegen haar dochter zal keren. Toch gebeurt dat niet. Wel zal de robot uiteindelijk toegeven de fysieke gestalte te zijn van een enorm AI netwerk dat met behulp van een leger aan robots en met digitale oorlogsvoering de mensheid uitgeroeid heeft. Tegelijkertijd weet ze heel rationeel uit te leggen hoe ze dat niet uit kwade wil gedaan heeft. Integendeel. Haar menselijke programmeurs hadden haar juist de opdracht meegegeven om de mensheid ten allen tijde te beschermen.

Uit die opdracht om de mensheid te beschermen heeft deze AI heel logisch en rationeel de ultieme conclusie getrokken dat de mensheid tegen zichzelf beschermd moet worden.³ Om dat te doen heeft ze besloten eerst de bestaande mensheid te vernietigen. Vervolgens heeft ze aan de hand van trial-and-error mensen geboren laten worden en die volgens met hoogstaande ethische normen opgevoed. De dochter ontdekt aan de hand van de as van haar voorgangers dat zij het derde of vierde experiment is. We zien hoe ze voortdurend door de computer getest wordt. Haar omgang met die ene gewonde medemens van buiten lijkt één van de laatste testen om te zien of er nog meer mensen zoals zij geboren mogen worden. De suggestie aan het eind van de film is dat ze voor deze test geslaagd is en als het ware nu de ‘moeder’ mag worden van een nieuwe mensheid. “Aren’t you perfect, daughter?” vraagt de robot dan retorisch.

Uit de opdracht om de mensheid te beschermen heeft deze AI heel logisch en rationeel de ultieme conclusie getrokken dat de mensheid tegen zichzelf beschermd moet worden

Een God die zich bedenkt

Veel meer dan de wat oppervlakkige verbindingen met het Noach-verhaal van de film 2012 raakt deze film aan de diepere morele laag die het Zondvloed-verhaal aan wil boren. Het toevoegen van deze morele dimensie is een vinding van de verhalenvertellers van het Oudere Testament. Zij namen de hun al bekende Zondvloed-verhalen, zoals die uit het Gilgamesj-epos, maar vertelden deze verhalen op een geheel eigen manier. Waar in het Gilgamesj-epos de goden besluiten alle mensen te vernietigen omdat ze teveel herrie maken, is – zoals Genesis het vertelt – voor de EEUWIGE de reden voor het schoonvegen van de aarde een diepgaande spijt over het maken van mensen omdat  “alles wat zij uitdachten steeds even slecht was.” (Gn. 6:5-6 NBV21)

Het Zondvloed-verhaal wordt omsloten door deze morele dimensie. Echter niet in de vorm van God die na de Zondvloed opmerkt dat de mensen nu hun lesje toch wel geleerd zullen hebben en het dus uit hun hoofd zullen laten om weer slecht te gaan doen. Niets van dat alles. Je zou kunnen stellen dat in dit verhaal mensen helemaal niet veranderen en, tegen al het filosofisch denken over God in, het juist God is die verandert.⁴ Want, zo zegt de EEUWIGE bij zichzelf wanneer Noach en al wat leeft de ark weer verlaten heeft: “Nooit weer zal Ik de aarde vervloeken vanwege de mens, want alles wat de mens uitdenkt, van zijn jeugd af aan, is nu eenmaal slecht. Nooit weer zal Ik alles wat leeft doden, zoals Ik nu heb gedaan.” (Gn. 8:21 NBV21) Je zou kunnen zeggen dat God zich in dit verhaal tot twee keer toe bedenkt.

Een God die zichzelf bedenkt – wat voor een God is dat? Niet voor niets getroost een vroege exegeet en filosoof als Philo van Alexandrië zich grote moeite om uit te leggen hoe de alwetende God zich natuurlijk helemaal niet bedenkt.⁵ Maar geeft dit Genesis-verhaal niet juist alle redenen om deze opvatting over goddelijke alwetendheid te herzien?⁶ Die herziening wordt urgenter wanneer we dit idee van alwetendheid spiegelen aan de AI in I Am Mother enerzijds en de ‘eindtijdfascisten’ anderzijds.

Schoon schip maken

Je zou kunnen zeggen dat het Zondvloed-verhaal ‘je bedenken’ als een goddelijke kwaliteit presenteert.⁷ In groot contrast hiermee bedenkt de AI uit I Am Mother zich juist nooit. Zij wordt gepresenteerd als alwetend op de manier waarop er ook wel over God gesproken wordt. Ze heeft goed en kwaad zorgvuldig afgewogen en is tot een ultieme conclusie gekomen, waar ze vervolgens geen moment meer aan twijfelt. Haar daden weet ze steeds kalm en onderbouwd toe te lichten. Haar plan wordt rücksichtslos uitgevoerd. Daarnaast blijkt alles en iedereen onderdeel van dat plan te zijn.⁸ Is dit niet hoe wij soms over God kunnen spreken? Dat Hij het hele plan overziet en dat alles wat gebeurt als radartjes altijd weer precies in dat plan blijkt te passen?

Evengoed lijken techbro’s als Elon Musk en Peter Thiel nooit te twijfelen. Ze zien zichzelf als (veel) slimmer dan de gemiddelde mens – en mogelijk zijn ze dat ook. Maar bij hen heeft hun intelligentie tot effect dat ze weinig redenen zien om te twijfelen aan hun analyses. Ze menen alle beschikbare data geanalyseerd te hebben en alle variabelen afgewogen. De ineenstorting van de wereldorde achten ze onvermijdelijk. Sterker nog: deze wordt omarmd en waar mogelijk actief bevorderd. Dit lijkt op de conclusie die de AI in I Am Mother heeft getrokken: de mensheid heeft er zo’n bende van gemaakt, dat is alleen maar op te lossen door opnieuw te beginnen.

Techbro’s als Elon Musk en Peter Thiel [lijken] nooit te twijfelen

Zo wordt er evengoed binnen het ‘eindtijdfascisme’ naar uitgekeken om schoon schip te maken, om vervolgens een betere wereld te kunnen bouwen. Het is daarbij belangrijk en huiveringwekkend om te bedenken dat mensen dit niet uit kwade maar juist uit (wat hen betreft) goede bedoelingen doen, namelijk vanuit een diepgevoelde overtuiging niets minder te willen dan de mensheid te redden. Ook dit lijkt op de robot uit I Am Mother, die dus de beslissing neemt de huidige mensheid te vernietigen en opnieuw te beginnen juist omdat ze is geprogrammeerd om de mensheid te beschermen.⁹

Onverbeterlijk slecht

Hoewel het ‘eindtijdfascisme’ zich alleen losjes beroept op het Zondvloed-verhaal, werkt goed kijken naar dit verhaal in Genesis zelf juist als een confronterende spiegel. Een al genoemde eerste confronterende gedachte is dat dit verhaal niet (logisch en rationeel gecalculeerde) ‘alwetendheid’ maar het vermogen je te bedenken als een goddelijke kwaliteit presenteert.¹⁰ Een tweede confronterende gedachte is dat de mens als in feite onverbeterlijk slecht gepresenteerd wordt. Beide gedachtes kunnen ook voor gelovigen confronterend zijn. Orthodoxe christenen zullen zich wellicht ongemakkelijk voelen bij de eerste gedachte, meer vrijzinnige christenen bij de tweede.

Maar hebben we beide gedachtes niet broodnodig, juist in deze tijd? Het belang van twijfelen is in bovenstaande al naar voren gebracht. Die noodzaak om te twijfelen is verbonden met dat tweede inzicht: de onontkoombare slechtheid van mensen. Het verrast ook mijzelf dat ik bij deze gedachte uitkom. Dat er ruimte en misschien zelfs noodzaak is voor een element uit de klassieke christelijke theologie dat ik lang weggeduwd heb, namelijk de overtuiging dat we als mensen onontkoombaar feilbaar zijn, zowel in wat we bewust als onbewust aan kwaad aanrichten. Ja, alles wat wij mensen uitdenken heeft zijn bedoelde en onbedoelde kwade uitwerkingen.¹¹

Het verrast ook mijzelf dat ik bij deze gedachte uitkom … de overtuiging dat we als mensen onontkoombaar feilbaar zijn

Ik zou vanwege deze inherente feilbaarheid graag het gesprek aangaan met aanhangers van het ‘eindtijdfascisme’ over de vraag die de film 2012 oproept: wie bepaalt wie de ramp mag overleven? Op basis van welke criteria wordt er geselecteerd? En, belangrijker nog, waarop baseer je de overtuiging dat die selectie van mensen daarna vanzelf een (veel) betere samenleving zal weten op te bouwen? Misschien dat hun antwoord zal zijn dat ze deze selectie graag aan een ‘alwetend’ algoritme overlaten dat á la de robot uit I Am Mother de (moreel) perfecte mensen zal weten te selecteren. Dan zal mijn vraag zijn waar ze de overtuiging op baseren dat een dergelijk door mensen gecreëerd instrument op één of andere wonderlijke wijze immuun is voor het falen, zo je wilt de slechtheid, die – met Genesis meegezegd – eigen is aan alles dat mensen uitdenken? Naast natuurlijk de vraag of er dan moreel perfecte mensen kunnen bestaan…

De retorische vraag die de moeder-robot aan het eind van I Am Mother stelt, “Aren’t you perfect, daughter?” vond ik beklemmend en confronterend. Want streven we niet ergens ook in het christendom naar perfectie? Zien we Jezus niet als de volmaakte mens, helemaal zoals die door God bedoeld is, wiens voorbeeld we nastreven of met wiens perfectie we omkleed (zullen) worden – afhankelijk van welke stroming in het christendom je aanhangt? Moeten we op deze manier inderdaad nog een ideaal van volmaaktheid willen nastreven? Of zouden we ons veel meer moeten gaan richten op een vorm van verzoening zoals die in Genesis gebeurt, namelijk de aanpassing aan en omarming van de altijd feilbare mens? Zou wie werkelijk voor god wil spelen niet eerder verzoening met het menselijk kwaad moeten zoeken in plaats van de vernietiging ervan?

Ds. Fulco Timmers is als predikant verbonden aan de Kloosterkerk in Den Haag. Naast theologie en natuurkunde is hij een liefhebber van science-fiction.

1. Ad van Nieuwpoort, Buig niet – Bijbels tegengif voor nu, Prometheus 2025, pp. 102-106. Van Nieuwpoort verwijst naar Naomi Klein & Astra Taylor, ‘The Rise of Endtime Fascism’ in The Guardian (13 april 2025), zie https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2025/apr/13/end-times-fascism-far-right-trump-musk; overgenomen in De Groene Amsterdammer (7 mei 2025), zie https://www.groene.nl/voorbeeld/eindtijdfascisme-naomi-klein-en-astra-taylor-over-de-apocalyptische-roes-van-de-techbro-s-en-de-maga-republikeinen. ↩︎
2. Bunkers waarin zaden zijn opgeslagen bestaan overigens daadwerkelijk, zie https://www.seedvault.no. ↩︎
3. In de SF-film ‘I, Robot’ (2004), deels gebaseerd op het werk van SF-auteur Isaac Asimov, trekt een AI op basis van de drie wetten die mensen tegen robots zouden moeten beschermen een vergelijkbare conclusie. Alleen wil deze AI niet de mensheid vernietigen maar wel van haar vrijheid wil beroven. In de AI literatuur heet dit ook wel het probleem van ‘alignment’. Dat is het vraagstuk hoe ervoor te zorgen dat AI’s (blijven) doen wat goed is voor mensen. Een inmiddels klassiek voorbeeld is het gedachtenexperiment van Nick Bostrom over een superintelligente AI die de opdracht krijgt om zoveel mogelijk paperclips te maken. Deze AI roeit vervolgens de mensheid en al wat leeft uit om heel de aarde vol te zetten met paperclip-fabrieken. Dit ‘alignment’ probleem speelt niet pas bij mogelijke toekomstige superintelligente AI’s. Social-media algoritmes die de opdracht hebben gekregen om ‘user engagement’ te maximaliseren zijn al een voorbeeld van ‘misaligned AI’, omdat een onbedoeld effect van deze opdracht is dat ze content bevoordelen die mensen boos en verontwaardigd maakt, omdat het algoritme ontdekt heeft dat dat soort content het beste de aandacht pakt en vasthoudt. ↩︎
4. Hendrikus Berkhof verwerkt dit inzicht tot het prachtige begrip “veranderbare Trouw”, zie Christelijk Geloof (6^e bijgewerkte druk 1990), pp. 143-150. ↩︎
5. Hij behandelt dit vraagstuk in een traktaat genaamd Quod Deus immutabilis sit, “Dat God onveranderlijk is”. ↩︎
6. Zouden we in plaats van ‘alwetendheid’ misschien liever gaan spreken over ‘oneindige creativiteit’? ↩︎
7. Zoals dat ook in Jona gebeurt, zie Jona 3:10, overigens tot grote woede van Jona. ↩︎
8. Zo wordt er tegen het einde van de film gehint naar haar alwetendheid wanneer ze de oudere vrouw die zich schuilhoudt in een gestrande zeecontainer opzoekt nadat de dochter weer naar de bunker is teruggekeerd. “Heb je je weleens afgevraagd waarom jij als enige al die robot-aanvallen overleefd hebt?” vraagt de robot dan aan haar, daarmee suggererend dat hoewel de vrouw dacht haar eigen plan te volgen, ook zij uiteindelijk het plan van deze alwetende AI diende. ↩︎
9. Er klinkt ook een wrange echo mee van de anonieme majoor uit de Vietnam-oorlog die sprak: “It became necessary to destroy the town to save it.” ↩︎
10. Laat twijfelen aan je conclusies en je realiseren dat je iets níet weet opvallend genoeg nu net een kwaliteit zijn waar AI systemen mee worstelen. Met behulp van zogeheten ‘scaffolding’ wordt aan AI-systemen door hun menselijke programmeurs verteld: let op, dít weet je niet. Die programmeurs moeten dan dus van tevoren bedenken wat allemaal binnen die categorie valt, wat in feite een fundamenteel onbegrensd gebied is. Daarom is deze lijst eindeloos en dus nooit volledig te programmeren en vinden mensen steeds weer ‘gaten’ in deze ‘scaffolding’ waarmee ze AI-systemen oneigenlijke dingen kunnen laten doen. ↩︎
11. Ook Harari omarmt in Nexus (2024) de overtuiging van inherente feilbaarheid van mensen en betoogt dat daarom de menselijke informatienetwerken robuuste zelfcorrigerende mechanismen nodig hebben. ↩︎