Een oude stem over Bijbel en genade

Wat kan een vrij onbekende theoloog als Melchior Leydekker (1642–1721) de gelovige van nu leren over het heil in Christus? Henrian de Mots waardeert Leydekkers visie op het Oude Testament.

In de kerk komt elke keer de vraag boven wat we aan moeten met het Oude Testament. Op deze vragen zijn oude antwoorden te vinden bij het voorgeslacht. Voor mijn masterthesis onderzocht ik zo’n antwoord bij een gereformeerde theoloog. Dat deed ik bij dr. A. Goudriaan binnen het vakgebied van de Historische Theologie; de titel van de thesis luidt: Verbond en Oude Testament bij Melchior Leydekker.

Pijnlijk en hoopvol

Theologen uit het verleden die mij hebben gevormd, zijn Maarten Luther, Johannes Calvijn en de predikant G. Boer (1913–1973). Luther vanwege zijn levendigheid en puurheid in zijn theologiseren, Calvijn vanwege zijn belijnde, weloverwogen en hartelijk theologiseren. Zijn Institutie is daar een prachtig voorbeeld van. Hoofd en hart houdt hij bij elkaar, met de gemeenschap met Christus als centrum.

Dominee Boer vormde mij door zijn profetisch inzicht en zijn gave om inhoudelijk gesprekken te voeren, zoals met professor H. Berkhof. Een theoloog uit de huidige tijd die voor mij een voorbeeld is, is de Amerikaanse baptist John Piper met zijn nadruk op de vreugde in God.

Het verbond en het Oude Testament lijken onbelangrijke thema’s

De theologie staat vandaag onder druk. Het gaat daarin om Christus en zijn genade zoals die in de Schriften tot ons komen. Die boodschap staat, eigenlijk altijd al, haaks op onze tijd maar wijst juist zo op het anker voor de ziel (Hebr. 6:19).

De Kerk heeft een boodschap die pijn doet, maar tegelijkertijd meer hoop geeft dan een mens ooit had kunnen dromen. Christus de gekruisigde is vreemd, voor Jood en Griek afstotend, maar wie in Hem zijn of haar heil vindt, wil niet meer zonder Hem (1 Kor. 1–2).

Verbond en Oude Testament

Volgens mij is zó de theologie vandaag relevanter en belangrijker dan ooit in een tijd van verwarring en een tijd van het (grote) zelf. Je zou kunnen denken dat het verbond en het Oude Testament in het licht van al die verwarring en ik-gerichtheid onbelangrijke thema’s zijn. Maar niets is minder waar, althans daar ben ik steeds meer van overtuigd geraakt. Juist hoe we aankijken tegen het Oude Testament, heeft alles te maken met de theologie als zodanig.

De waardering van het Oude Testament is bijvoorbeeld nauw verbonden met de verbondsleer en de verbondsleer stempelt de leer van het heil, de leer over de kerk en uiteindelijk ook de christologie. Het (genade)verbond heeft immers haar centrum in Christus. De verbinding tussen het Oude Testament en de verbondsleer komt in de geschriften van Melchior Leydekker ook duidelijk naar voren.

Melchior Leydekker

Leydekker was hoogleraar in Utrecht van 1678 tot 1721 en bewoog zich in de theologische traditie van Gisbertus Voetius (1589–1676). In zijn dagen was er veel strijd tussen de traditie van Voetius en de traditie van Johannes Coccejus (1603–1669). Leydekker had onder beide hoogleraren gestudeerd.

De strijd tussen de voetianen en coccejanen ging over concrete vragen als de heiliging van de zondag en de vergeving van de zonden in het Oude Testament. Was deze onvolkomen en slechts een ‘voorbijgaan’ van de zonden omdat Christus nog niet was gekomen (coccejanen)? Of was deze volkomen? Vergaf God ook in het Oude Testament op grond van Christus’ werk de zonden volkomen (voetianen)?

Achter dit concrete strijdverschil lag een verschillende invulling van de verbondsleer en de consequenties daarvan voor de waardering van het Oude Testament. Op een erudiete en vreedzame wijze – wat nogal eens ontbrak in het debat – heeft Leydekker zich in deze strijd gemengd. In de Nederlandstalige geschriften die ik heb onderzocht (Sulamith, Verborgentheit des Geloofs en Broederlyk Geselschap) is Leydekker vooral uitvoerig ingegaan op de visie van Coccejus.

Openbaring van het genadeverbond

Leydekker en Coccejus stemmen overeen dat er twee verbonden zijn in de hele (heils)geschiedenis: het werk- en het genadeverbond. Het eerste verbond heeft God met Adam opgericht maar door de zondeval heeft Adam dit verbond verbroken. Het tweede verbond is Gods genadige antwoord op het verbroken werkverbond. Beide theologen zien in Genesis 3:15, de zogenaamde moederbelofte, iets van dit verbond terugkomen.

Volgens Melchior Leydekker is het heil van het genadeverbond alle eeuwen door hetzelfde

De vraag is vervolgens hoe in de geschiedenis (het heil van) het genadeverbond meer en meer is geopenbaard. Het Oude en het Nieuwe Testament zijn volgens beide theologen gestalten van het genadeverbond: manieren waarop het genadeverbond vorm krijgt. Maar hoe dat precies ligt, daar verschillen beide theologen in.

Coccejus komt tot een negatievere waardering van het Oude Testament dan Leydekker. Coccejus betrekt namelijk de geschiedenis van het heil op het heil zelf: dat maakt een ontwikkeling door, wordt meer én groter.

In het Oude Testament is het heil zélf daardoor minder. Leydekker ziet dat anders: het heil van het genadeverbond, zoals de vergeving van zonden, is alle eeuwen door hetzelfde. Alleen de gestálte ervan, de manier waarop het heil vorm krijgt, maakt een geschiedenis door. In het Oude Testament speelt de tabernakel- en tempeldienst een grote rol als een schaduw van Christus’ werk, in het Nieuwe Testament valt dat weg omdat Christus zelf gekomen is.

Continuïteit

De visie van Leydekker brengt het Oude Testament veel dichter bij de kerk van nu dan in de visie van Coccejus het geval is. De nadruk ligt op de continuïteit tussen Gods volk in het Oude en Gods volk in het Nieuwe Testament.

Ik denk dat Leydekkers visie winst is. Zorgvuldig omschrijft deze hoe de verhouding tussen het Oude en Nieuwe Testament gestalte krijgt. Leydekker wijst hiermee een weg in alle vragen die we kunnen hebben bij het Oude Testament zonder dat hij daarmee alles beantwoordt.

Op dit punt komt ook iets van mijn eigen verlangen naar voren: dat in theologie en kerk heel de Bijbel serieus genomen wordt als Gods eigen spreken tot ons. Dat is niet altijd makkelijk maar geeft wel zicht op God zelf en op de rijkdom die er in Christus is. Zodat de vreugde en lof in Hem altijd zal blijven klinken!