Hoe ga je om met verlies?

Dood en verlies zijn overal om ons heen, als we goed kijken. Niet alleen in het seizoen van de herfst en winter, maar ook in ons eigen leven. Hoe kunnen we echter goed met verlies omgaan? Onze zingevingsexpert Mathieu van Kooten pleit vanuit het klooster Nieuw Sion voor een moedige aanpak van rouw. 

We naderen het herfstseizoen. Achter het enkel glas van mijn kloosterraam dringt de kou steeds meer mijn leefplek binnen. Ook buiten getuigen het gure weer, het vroeger wordende donker en het vallende blad van een seizoen van afsterven dat nadert. Stervensprocessen kunnen blijkbaar prachtig zijn. Terwijl de natuur zich voorbereidt op een diepe winterslaap, laat ze de mooiste kleuren zien: van felrood tot zachtgeel.

Dood en verlies zijn overal om ons heen, als we goed kijken. Niet alleen in het seizoen van de herfst en winter, maar ook in ons eigen leven. Elke keer dat we in slaap vallen gaan we in zekere zin dood, en moeten we de dag achter ons loslaten. Soms verliezen we dierbaren die ‘uit de tijd stappen’ en ons niet langer omringen zoals ze eerder deden. Soms verliezen we een baan, gezondheid, perspectief, hoop, respect of reputatie.

Moedig rouwen

Wat het verlies ook is, we hebben ermee om te gaan. Maar hoe doe je dat? Allereerst door moedig te rouwen, dat wil zeggen, met je volledige hart. Geef de pijn en woede van verlies ruimte. Dat kan niet door er alleen maar over na te denken. Oude en nieuwe rituelen kunnen helpen om verlies een plek te geven. Schreeuw het uit, maak een altaar, brand een kaars, draag bepaalde kleren, bezoek plekken of ga met mensen in gesprek. Zo kunnen lichaam, geest en ziel ruimte geven aan rouw en deze verwerken.

Naast het vermogen om goed te rouwen, helpt het om een groter perspectief aan te nemen op dood, verlies en rouw. In de herfst en winter lijkt de natuur af te sterven, maar dat is nodig om ruimte te scheppen voor het nieuwe dat zal komen. In dit seizoen vergaat alles, behalve het zaad dat nieuw leven in zich draagt. Of zoals Jezus dit principe op een andere manier uitlegt: “Als de graankorrel niet in de aarde valt en sterft, blijft het één graankorrel, maar wanneer hij sterft draagt hij veel vrucht” (Johannes 12:24).

De dood als leermeester

Ook in ons leven zijn de confrontatie met dood, verlies en stervensprocessen nodig. Niet om ons bang te maken of onze levenslust te ondermijnen. Nee, het tegenovergestelde. Doordat ik word geconfronteerd met de eindigheid van mijn leven, word mijn illusie van onsterfelijkheid doorgeprikt. Ik ga mezelf belangrijke vragen stellen: Waarom leef ik eigenlijk? Hoe zou ik willen dat mensen over mij spreken op mijn begrafenis? Wat is daadwerkelijk belangrijk, wetende dat ik niet voor altijd leef?

Die vragen kunnen me helpen om vanuit andere waarden te leven. Columnist David Brooks¹ noemt dit leven vanuit eulogy virtues: karaktereigenschappen waarvoor mensen je later zullen herinneren, zoals moed, vriendelijkheid en liefde. Daaraan vooraf gaan vaak de resume virtues: prestaties waarmee we succes nastreven en ons cv opbouwen, zoals kennis, ambitie en productiviteit. De confrontatie met de dood kan ons dus helpen om een beter mens te worden.

De dood weer toelaten

In onze tijd en cultuur wordt elke vorm van dood, verlies en verval vakkundig buiten gehouden. In het najaar stoken we onze ruimtes warm. De dood hebben we verbannen naar kleine zaaltjes in klinische mortuaria, en ons streven naar succes, productiviteit en groei is heilig. We laten de dood niet meer dichtbij komen.

Gek genoeg vervreemdt ons dat ook van het volledig in contact staan met het leven. Etty Hillesum² beschrijft dit mechanisme heel treffend in haar dagboek: “Het klinkt bijna paradoxaal: door de dood buiten zijn leven te sluiten, leeft men niet een volledig leven en door de dood binnen zijn leven op te nemen, verruimt en verrijkt men zijn leven” (1993, p. 117).

De angst voor de dood, voor leegte, voor het niets-zijn kan ons zo in haar greep houden dat we zo druk bezig zijn die te ontwijken, dat we niet meer in staat zijn om volledig in het leven te staan. We worden als een boom die weigert de seizoenen te ondergaan, terwijl die boom juist door ze geduldig en wijs te doorstaan elk jaar opnieuw vrucht kan dragen en deel mag uitmaken van een prachtig bos.

Oefenen in leegte

Hoe kunnen we daarmee oefenen? Door regelmatig leeg te worden. Door te gaan zitten, als een boom die stevig in de grond staat. Door onze gedachten te laten voorbijgaan. Ons willen, produceren en druk zijn even los te laten. En gewoon te zitten. Te zijn. Vrede te ervaren in het Eeuwige ‘Ik ben’ waaruit we voortkomen en naar terugkeren. Dat is, als je het mij vraagt, de meest ware vorm van gebed en meditatie.

Mathieu van Kooten studeerde filosofie en theologie in Rotterdam en Edinburgh en werkt als interim-bestuurssecretaris in de publieke sector. Daarnaast volgt hij de opleiding Spiritualiteit & Zingeving (richting Geestelijk Begeleider) aan de Academie voor de Geesteswetenschappen. Hij heeft een brede interesse in thema’s rondom spiritualiteit, zingeving, filosofie, maatschappij en theologie, en zoekt steeds naar verbinding tussen diepgaande inzichten en de praktijk van het dagelijks leven. Een periode van meeleven in een benedictijns klooster wekte in hem een blijvende fascinatie voor de vraag hoe de wijsheid van kloostertradities kan worden vertaald naar de huidige tijd. Vanuit die zoektocht leeft hij tegenwoordig in klooster Nieuw Sion, een neo-monastieke woongemeenschap in Diepenveen.

1. David Brooks, The Moral Bucket List, https://www.nytimes.com/2015/04/12/opinion/sunday/david-brooks-the-moral-bucket-list.html ↩︎
2. Etty Hillesum (1993). Het verstoorde leven. Uitgeverij Balans. ↩︎