Erger dan overspel
Niemand zou aan de hand van de Nieuwe Bijbelvertaling op de gedachte kunnen komen een enkele tekst uit Jeremia in verband te brengen met de tekst over de overspelige vrouw in Johannes 8. Pas als je de Statenvertaling erbij neemt, kun je ontdekken dat er een mogelijk verband is. In Jeremia 17:13 lezen we:
‘O Heere; Israëls Verwachting! allen die U verlaten, zullen beschaamd worden; en die van mij afwijken, zullen in de aarde geschreven worden; want zij verlaten de Heere, de Springader van het levende water.’
De tekst uit Johannes 8 beslaat maar 11 verzen, waarbij heel wat vragen te stellen zijn. Ik beperk mij tot de volgende. Is het van belang dat de vrouw op heterdaad betrapt is? Gaan de ondervragers goed om met de wet van Mozes? Waarom schrijft Jezus tot tweemaal toe in het zand, en wat zou hij geschreven kunnen hebben? En tot slot: als de schriftgeleerden en de farizeeën afdruipen, waarom dan de oudsten het eerst?
Een vrouw die overspel gepleegd heeft, moet volgens de wet van Mozes gestenigd worden. Met dat gegeven komen schriftgeleerden en farizeeën bij Jezus met de vraag wat hij ervan vindt. De wet echter (zie Leviticus 20:10 en Deuteronomium 22:22) maakt duidelijk dat in het geval van overspel zowel de man als de vrouw moet sterven. Nu is het bijzonder dat we lezen dat de vrouw op heterdaad betrapt is (vers 4). Ze was niet alleen, dat zeggen ze zelf, maar waarom hebben ze dan de man niet ook meegenomen? Omdat ze daarvoor geen reden geven (zoals de oudsten in het verhaal over Susanna heel leugenachtig wel doen), wordt hier door de schriftgeleerden en de farizeeën met de wet gesjoemeld. Ze komen met een halve lezing van de waarheid, en die is spreekwoordelijk erger dan de leugen.
Jezus moet zijn mening geven. Hij bukte en schreef met zijn vinger op de grond. Kan het zijn dat hij het vers uit Jeremia schreef? Die van mij afwijken, zullen in de aarde geschreven worden; want zij verlaten de Heer …
Ze komen met een halve lezing van de waarheid, en die is spreekwoordelijk erger dan de leugen
Als we aannemen dat deze tekst bij Jezus en zijn belagers bekend was, begrijpen we ook waarom de belagers blijven aandringen op een antwoord. Ze vragen niet wat er staat (alsof het slecht leesbaar was), nee, ze willen meer duidelijkheid. Want de vraag is nu natuurlijk: wie is hier afgeweken en wie heeft de Heer verlaten? Ze willen zeker weten dat Jezus met dit vers de overspelige vrouw bedoelt. Dan echter zet Jezus, voor het eerst sprekend, de schijnwerper op henzelf. Wie zonder zonde is, laat die als eerste een steen naar haar werpen. Hij bukte zich weer en schreef op de grond. Misschien nu alleen: de vrouw, maar jullie ook! Maar met wat ze gehoord hadden, wisten zijn belagers al genoeg. De vrouw is zondig, maar door de wet van Mozes maar half te gebruiken (hetgeen Jezus heeft doorzien) zijn zij ook zelf degenen die van de Heer zijn afgeweken. De oudsten, als beste thuis in de Schrift, druipen dan ook het eerst af.
We weten niet of het zo gegaan is, en we kunnen het ook niet bewijzen. Daarvoor is een enkele verwijzing niet genoeg. Duidelijk is echter wel dat we met het decor van Jeremia 17 de puzzelstukken van Johannes 8 beter kunnen leggen dan zonder Jeremia. Als de wet niet zuiver wordt toegepast (lees: misbruikt) om iemand ter dood te veroordelen, ja, dan is dat erger dan overspel.
Gerard van Broekhuizen is theoloog en kunstenaar. Hij is sinds het begin van Schrift betrokken geweest als redactielid, beeldredacteur en auteur.
Eerder gepubliceerd in Schrift 250 (2010), 122
