De tijd van de slaap

Aan de voet van een veel grotere staande figuur ligt, in het noordportaal van de kathedraal in het Franse Chartres, dit bijzondere figuurtje te slapen. Wie het is, weet ik niet, maar dat is voor deze keer ook niet van belang. Ik ben eenvoudig getroffen door deze prachtige uitbeelding van de slaap. Van de slaap die te denken geeft …

Er wordt behoorlijk wat geslapen in de Bijbel. En ook om heel verschillende redenen. Je kunt slapen omdat je gewoon moe bent, omdat je lui bent (Spreuken 19:15), ja, zelfs omdat je verdriet hebt (Lucas 22:45). Er wordt geslapen wanneer dat normaal is, maar ook op momenten waarop je beter niet had kunnen slapen (de vijf dwaze meisjes en Jezus’ leerlingen in Getsemane bijvoorbeeld). Toch is hiermee nog lang niet alles over de slaap in de Bijbel gezegd. Opvallend genoeg wordt er nogal vaak geslapen op cruciale momenten. Zo is Adam in slaap wanneer Eva wordt geschapen, en ziet Jakob in zijn slaap engelen op en neer gaan. We vinden Noach slapend, en Jona, en Samuël. Een rij namen die gemakkelijk tot in het Nieuwe Testament kan worden aangevuld.

Een typische vraag vanuit de eenentwintigste eeuw zou kunnen zijn: had men niks beters te doen dan slapen? Want op het eerste gezicht lijkt slapen als verschijnsel wel noodzakelijk, maar verder niet zonder meer positief. Vooral omdat van de Eeuwige gezegd wordt dat hijzelf niet sluimert, noch slaapt (Psalm 121:4). Daartegenover staat echter ook geschreven: ‘Hij geeft het zijn beminden in de slaap’ (Psalm 127:2). Die laatste tekst heb ik meer dan eens gehoord bij een uitvaart, en daarbij heb ik steeds gedacht: ben je dan niet bemind als je niet in je slaap sterft? Die gedachte lijkt me pastoraal op z’n minst bedenkelijk.

Eerlijk gezegd denk ik dat deze tekst helemaal niet over ons stervensuur gaat. Hij gaat over de mens die in zijn slaap even helemaal passief is. Hij doet niks en hij wil niks, want hij slaapt. Even is hij niet bezig met het (gejaagde) leven van alledag. Even is hij niet aan het rennen en ook niet aan het plannen. De wereld wordt even niet naar zijn hand gezet.

Dat passieve moment is niet negatief. Sterker nog, dat moment is zelfs positief. Dat moment geeft de Eeuwige in de Bijbel even meer dan anders kans om God te zijn. Onze slaap is niet zelden zijn tijd, omdat hij pas alle ruimte krijg wanneer wijzelf even niks doen of willen of moeten. Daarom zijn de verhalen van slapende bijbelfiguren vaak zo cruciaal. In onze slaap vindt de Allerhoogste de ruimte om ongestoord onze God te zijn. Daarom zou een open oog voor een goede passiviteit van en aan onze (menselijke) kant weleens heel verrijkend kunnen zijn …

Al was het maar om te begrijpen wat we zingen met de prachtige woorden van Huub Oosterhuis: ‘Gij geeft het uw beminden in de slaap, Gij zaait uw naam in onze diepste dromen’ (Liedboek voor de Kerken, 487:3).

Eerder gepubliceerd in Schrift 235 (2008), 36