Haat en geweld

Hoe lezen we bijbelteksten over haat en geweld? Niet alles lijkt geschikt om over te preken, maar het is te makkelijk om de graten direct weg te gooien.

Luther heeft ooit gezegd dat het lezen van de Bijbel is als het eten van vis. Natuurlijk eet je om de graten heen. Het is een mooi beeld dat ook wat verlichting kan brengen wanneer verhalen je tegenstaan. Ik ken de geloofstwijfel van mensen die de oude verhalen niet meer kunnen lezen en zich daarover zelfs schuldig kunnen voelen. ‘Geloof ik wel genoeg?’ Mijn advies is dan om ze even te laten liggen en ze later een kans te geven. De weerstand kan liggen aan het gemoed van dat moment, aan de tijd waarin je leeft. Maar de weerstand ligt ook geregeld aan een lange traditie die wellicht de bedoeling van de schrijvers overschaduwt.

Jericho

Tijdens een bijbelstudie in mijn eerste gemeente vertrouwde een lid ons met schaamte toe dat ze moeite kreeg met de Schrift. Na in haar leven toch zeker drie keer de Bijbel geheel gelezen te hebben, kwam ze nu niet veel verder dan het begin. Wat moeten we vinden van de wreedheid van God die de hele wereld laat verdrinken? En waarom moesten niet alleen de muren van Jericho vallen, maar moesten vervolgens ook alle inwoners – inclusief het vee – worden omgebracht? Ik weet niet wat er was veranderd waardoor haar moeite groeide. Het kunnen de levenservaringen zijn of een simpele blik op de wereld die vragen oproepen.

Sommige mensen slaan het Oude Testament over, omdat God daar zo wreed en gewelddadig wordt neergezet. De God van het Nieuwe Testament wordt dan gezien als de God van de liefde. Dat is knabbelen aan een klein stukje vis en de rest van het voedzame zonder pardon weggooien onder het motto ‘dat lust ik niet’. Bijbelteksten mogen schuren, ze mogen je tegenstaan. Soms zal de schrijver het bedoeld hebben om de lezer een spiegel te geven om je eigen mens-zijn te aanschouwen. Maar vaker is het omdat we niet meer in staat zijn de verhalen te lezen als verhalen over het leven. Voor mij is de heilige Schrift heilig, omdat het in alle tijden heilzaam is je ermee te verstaan. Niet als geschiedenis, maar als symbool. Niet omdat het waar is, maar omdat het van waarde is. Dan is Jericho geen struikeltekst, maar een kantelpunt in de heilsgeschiedenis. Een te overwinnen blokkade op de weg naar beloofd land.

Amalek

Weet u nog waarom koning Saul uit de gratie viel bij God om uiteindelijk vervangen te worden door David? Saul krijgt de opdracht tegen de Amalekieten te strijden en volk en vee tot op de wortel uit te roeien. Saul en zijn soldaten winnen de strijd. Ze nemen Agag, de koning van Amalek gevangen, maar laten hem in leven. Ook laten ze het beste van het vee in leven en houden ze wat van waarde is. Dat valt niet goed bij God. Het is voor ons al onbegrijpelijk dat op last van de HEER volken moeten worden uitgemoord. Wat is de diepere betekenis? Het is een strijd tegen het kwaad, tegen al wat slecht is. De Amalekieten zijn een volk dat niet mag bestaan. In het boek Genesis, in hoofdstuk 10, worden alle nakomelingen van Noach genoemd die de aarde na de zondvloed bevolkten. Zeventig volken worden genoemd, maar de Amalekieten niet. Zeventig, een getal van volheid. En wanneer je de Amalekieten aantreft in de Bijbel zijn ze het beeld bij uitstek geworden van al wat slecht is. Saul laat het kwaad overleven. Maar voor Gods toekomst moet alle kwaad verdwijnen, zoals de legers van het slavenhuis verdronken in de Rietzee, zoals ons oude leven afsterft in de Doop.

Een graatje mag

Ik heb ook mijn graten die ik graag laat liggen. De oproep in Leviticus om een man te doden die het bed deelt met een andere man zoals met een vrouw, is aan mij niet besteed. De zuiveringen van het volk waarover we lezen in het boek Ezra, zijn me te pijnlijk actueel in onze tijd. Iedere tekst die ter hand genomen kan worden om te haten en te oordelen, om geweld goed te praten en de doden maar voor lief te nemen, moeten we met wijsheid en hart lezen. En altijd vanuit het geloof dat de HEER een Schepper is en zijn schepping liefheeft. Gelukkig zijn er theologen die je kunnen helpen met het eten van je vis, opdat je je niet verslikt maar gevoed wordt.